एउटा पुस्तालाई विद्यालयमै असफल बनाउँदै छौँ

प्रविधिको तीव्र विकास, बदलिँदो जीवनशैली र भौतिक पूर्वाधारमा भइरहेको विस्तार हेर्दा विकसित देशको शिक्षा प्रणाली पनि उत्तिकै अब्बल होला भन्ने लाग्न सक्छ। त्यहाँका विद्यालयमा पढ्ने किशोरकिशोरीले हामीभन्दा धेरै अवसर, सुविधा र प्रविधिको पहुँच पाएका हुन्छन्। तर प्रश्न उठ्छऔ यी सबै सुविधाबीच उनीहरूले वास्तवमै कति सिकिरहेका छन्?

विश्वका विकसित देशहरूकै शैक्षिक उपलब्धिका पछिल्ला तथ्यांकले चिन्ताजनक तस्बिर देखाएका छन्। परीक्षाका नतिजा खस्किँदै छन्, विद्यार्थीको पढ्ने, गणितीय समस्या समाधान गर्ने र वैज्ञानिक तर्क गर्ने क्षमता कमजोर हुँदै गएको छ। यसको कारण कोरोना महामारीले पढाइमा पारेको अस्थायी असर मात्र होइन। शिक्षा प्रणाली र पाठ्यक्रममा गरिएका केही गलत परिवर्तनले नै एउटा पुस्तालाई विद्यालयमै असफल हुने बाटोतर्फ धकेलिरहेको संकेत देखिन थालेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी मूल्यांकन कार्यक्रम (पिसा) को अध्ययनले सन् २०२२ मा विश्वभरका किशोरकिशोरीको पठन, गणित र विज्ञानसम्बन्धी क्षमतामा उल्लेख्य गिरावट देखाएको थियो। त्यसबेला धेरैले यसलाई कोभिड–१९ महामारीका कारण विद्यालय बन्द हुँदा पढाइमा परेको अस्थायी असरका रूपमा व्याख्या गरे। तर हालै सार्वजनिक सन् २०२५ को तथ्यांकले त्यस्तो आशालाई गलत साबित गरेको छ। विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि सुधारिनुको सट्टा गिरावट झन् तीव्र भएको छ।

समग्रमा हेर्दा उच्च आय भएका देशका १५ वर्षीय विद्यार्थी अहिले सन् २०१५ का आफ्ना समकक्षीभन्दा पढाइ, ज्ञान र तर्क गर्ने क्षमतामा करिब डेढ वर्ष पछाडि छन्।

यस्ता तथ्यांकको व्याख्या गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ। तर यो निष्कर्ष वयस्कहरूको सीपसम्बन्धी अध्ययन, विभिन्न देशका राष्ट्रिय परीक्षाका नतिजा तथा युवाहरूमा एकाग्रता र सिकाइसम्बन्धी समस्या बढ्दै गएको देखाउने सर्वेक्षणसँग पनि मेल खान्छ। अर्थात् समस्या एउटा परीक्षा वा एउटा पुस्ताको मात्र होइन, शिक्षा प्रणालीमै गहिरिँदै गएको संकटको संकेत हुन सक्छ।

यसको एउटा कारण विद्यालयभित्र र बाहिर डिजिटल उपकरणले सिर्जना गरेको विचलन हो। मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र अन्य डिजिटल माध्यमले बालबालिकाको ध्यान निरन्तर तानिरहेका छन्। विद्यालयमा कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को बढ्दो प्रयोगले सिकाइ प्रक्रियालाई सहज बनाउनुको सट्टा विद्यार्थीलाई आफैँ सोच्ने, खोज्ने र समस्या समाधान गर्ने अभ्यासबाट टाढा लैजान सक्ने जोखिम देखिएको छ।

समस्या प्रविधि मात्रै होइन। बालबालिकालाई के पढाउने र कसरी पढाउने भन्ने विषयमा विगत केही दशकमा भएका परिवर्तन पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन्।

सन् २००० को दशकमा अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी मूल्यांकनमा फिनल्यान्डका विद्यार्थीले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेपछि विश्वभरका शिक्षा अधिकारीको ध्यान त्यतातिर तानियो। विभिन्न देशका अधिकारी र शिक्षाविद् फिनल्यान्डको शिक्षा प्रणाली हेर्न पुगे। विद्यार्थीलाई बढी स्वतन्त्रता र लचकता दिने, आलोचनात्मक सोच तथा व्यवहारमा प्रयोग गर्न सकिने सीपलाई प्राथमिकता दिने त्यहाँको प्रणालीको व्यापक प्रशंसा भयो।

यस क्रममा आधारभूत विषयको ठोस ज्ञान, मानकीकृत परीक्षा र विद्यार्थीको शैक्षिक प्रदर्शन मापनमा तुलनात्मक रूपमा कम जोड दिइयो। फिनल्यान्डको शिक्षा प्रणालीबारे प्रशंसाका अनेकौँ प्रतिवेदन लेखिए र त्यसको प्रभाव अन्य देशका शिक्षा नीतिमा पनि पर्न थाल्यो।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य छुट्यो- विश्वका शिक्षा अधिकारीहरू फिनल्यान्डको सफलताको रहस्य खोज्दै त्यहाँ पुगिरहेका बेला फिनल्यान्डकै शैक्षिक उपलब्धि भने निरन्तर ओरालो लागिरहेको थियो।

आज फिनल्यान्डको शैक्षिक नतिजा विश्वको औसतभन्दा असाधारण रूपमा माथि छैन। सन् २००० आसपास देखिएको उसको उत्कृष्ट प्रदर्शन त्यसअघिका दशकमा अपनाइएको तुलनात्मक रूपमा परम्परागत र आधारभूत ज्ञानमा जोड दिने शिक्षा प्रणालीकै परिणाम थियो कि भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ।

बेलायतका पछिल्ला शैक्षिक नतिजाले पनि यही प्रश्नलाई बल दिएका छन्। सन् २०१० को दशकमा स्कटल्यान्ड, वेल्स र उत्तरी आयरल्यान्डले फिनल्यान्डको जस्तै बाटो पछ्याउँदै परम्परागत पाठ्यक्रमबाट केही हदसम्म टाढिए। उनीहरूले सिकाइका व्यापक परिणाम र विद्यार्थीमा विकास गर्नुपर्ने विभिन्न सीपमा जोड दिए। विद्यालयको श्रेणीसूची हटाइयो र केही मानकीकृत परीक्षा पनि बन्द गरिए।

बेलायतले भने भिन्न बाटो रोज्यो। उसले स्थापित पाठ्यक्रमलाई अझ स्पष्ट र कडाइका साथ अघि बढायो। आधारभूत विषयमा विद्यालयले अनिवार्य रूपमा पढाउनुपर्ने विषयवस्तु स्पष्ट गरियो। विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि मापन गर्ने प्रणालीलाई निरन्तरता दिइयो र विद्यालयलाई नतिजाप्रति जवाफदेही बनाइयो।

करिब १५ वर्षपछि देखिएको परिणाम उल्लेखनीय छ। बेलायतको शैक्षिक उपलब्धि तुलनात्मक रूपमा बलियो रह्यो र ऊ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा शीर्ष १० भित्र पुग्यो। यसको विपरीत स्कटल्यान्ड, वेल्स र उत्तरी आयरल्यान्डमा विद्यार्थीको प्रदर्शन उल्लेख्य रूपमा खस्कियो।

अमेरिकाको अनुभव पनि कम रोचक छैन। तुलनात्मक रूपमा गरिब दक्षिणी राज्य मिसिसिपीका विद्यार्थीले पछिल्ला वर्षमा उल्लेख्य सुधार गरेका छन्। उनीहरूले क्यालिफोर्नियाजस्ता धनी राज्यका विद्यार्थीलाई समेत केही क्षेत्रमा उछिनेका छन्। कुनै समय राष्ट्रिय औसतभन्दा निकै तल रहेको मिसिसिपी अहिले त्यो अन्तर घटाउन सफल भएको छ।

सबैभन्दा उल्लेखनीय सुधार कमजोर प्रदर्शन गर्ने विद्यार्थीमा देखिएको छ।

यसको एउटा प्रमुख कारण प्रमाणमा आधारित कक्षाकोठा शिक्षण विधिलाई मानिएको छ। सानै उमेरमा अक्षर र ध्वनिबीचको सम्बन्ध सिकाउने ‘फोनिक्स’ पद्धतिदेखि विद्यार्थीले अर्को कक्षामा प्रवेश गर्नुअघि आवश्यक पढाइ क्षमता हासिल गरेको सुनिश्चित गर्ने प्रणालीसम्मलाई महत्त्व दिइएको छ। विद्यालय र शिक्षकलाई विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिप्रति जवाफदेही बनाउने अभ्यास पनि त्यसको एउटा हिस्सा हो।

प्रदर्शन र नतिजामा केन्द्रित शिक्षा प्रणालीको आलोचना गर्नेहरूका आफ्नै तर्क छन्। के यसले बालबालिकामाथि अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्दैन? के यसले उनीहरूको खुसी र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्दैन?

उपलब्ध प्रमाणले त्यस्तो निष्कर्षलाई बलियोसँग समर्थन गर्दैन। बेलायतका विद्यालयका विद्यार्थीले स्कटल्यान्ड र वेल्सका विद्यार्थीभन्दा अनिवार्य रूपमा बढी तनाव वा कम खुसी अनुभव गरेको देखिँदैन। मानसिक स्वास्थ्यका सूचकमा पनि ठूलो अन्तर देखिएको छैन।

अर्को प्रश्न पनि उठ्छ- आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठन (ओईसीडी) को मूल्यांकनले साँघुरो प्रकारको दक्षता मात्र परीक्षण गर्छ कि? आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र समस्या समाधानजस्ता व्यापक क्षमतालाई यसले बेवास्ता गर्छ कि?

वास्तविकता त्यति सरल छैन। पिसा विद्यार्थीले विद्यालयमा सिकेको ज्ञानलाई नयाँ परिस्थितिमा प्रयोग गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने कुरा परीक्षण गर्न डिजाइन गरिएको हो। त्यसैले यसको उद्देश्य पाठ कण्ठ गरेको छ कि छैन भनेर जाँच्नु होइन। आलोचनात्मक सोच र सिर्जनशीलताजस्ता सीप पनि आधारभूत ज्ञानमै निर्भर हुन्छन्। कुनै विषयको पर्याप्त ज्ञान नभएको विद्यार्थीले त्यस विषयमा गहिरो विश्लेषण, तर्क वा सिर्जनात्मक प्रयोग गर्न सक्दैन। अर्थात् ज्ञान र सीप एकअर्काका विरोधी होइनन्; ज्ञान नै उच्चस्तरीय सीपको आधार हो।

नेपालले के सिक्ने?

यो बहस विकसित देशको शिक्षा प्रणालीको मात्र विषय होइन। नेपालका लागि पनि यसबाट गम्भीर प्रश्न उठ्छन्। हामीकहाँ पनि शिक्षालाई ‘व्यावहारिक’, ‘सीपमूलक’ र ‘विद्यार्थीकेन्द्रित’ बनाउने नाममा पाठ्यक्रम र शिक्षण विधिमा निरन्तर परिवर्तन भइरहेका छन्। यी परिवर्तन आवश्यक हुन सक्छन्। तर त्यस क्रममा बालबालिकाले पढ्न, लेख्न, गणना गर्न, तर्क गर्न र आधारभूत विषयको पर्याप्त ज्ञान हासिल गर्नुपर्ने आवश्यकता कमजोर हुनु हुँदैन।

मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल बालबालिकाको सिकाइको प्रतिस्पर्धी बनिसकेका छन्। एआईले विद्यार्थीका लागि उत्तर खोज्न झन् सजिलो बनाइदिएको छ। यस्तो अवस्थामा विद्यालयको भूमिका झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ- विद्यार्थीलाई उत्तर दिनेभन्दा उत्तर खोज्न, प्रश्न गर्न, तर्क गर्न र आफैँ सोच्न सक्ने बनाउनु।

त्यसका लागि पाठ्यक्रम न त पुरानो ज्ञानमै अडिनुपर्छ, न त नयाँ सीपका नाममा आधारभूत ज्ञानलाई पन्छाउनुपर्छ। आधुनिक शिक्षा भनेको पुरानो सबै कुरा अस्वीकार गर्नु होइन; आवश्यक ज्ञानलाई बलियो बनाउँदै त्यसको प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु हो।

धेरै देशमा पछिल्लो दशकमा शिक्षाको मापदण्डलाई केही खुकुलो बनाउने र शिक्षणलाई कम कठोर बनाउने प्रवृत्ति एकसाथ अघि बढेको देखिन्छ। यही समयमा डिजिटल विचलन र सजिलो विकल्पको प्रयोग बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा युवाले अनिश्चित भविष्य सामना गर्न आवश्यक ज्ञान, एकाग्रता र तर्क गर्ने क्षमता विकास गर्नु झन् महत्त्वपूर्ण भएको छ।

प्रविधिले संसार बदलिरहेको छ। तर प्रविधिले सोच्ने क्षमता को विकल्प दिन सक्दैन। आजको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न प्रविधि कति विद्यालयमा पुग्यो भन्ने होइन-त्यो प्रविधिको बीचमा हाम्रा बालबालिकाले कति सिकिरहेका छन्?

शिक्षाका नाममा आधारभूत ज्ञान, अनुशासन र सिकाइको कठोर अभ्यासलाई कमजोर बनाउँदै गयौँ भने हामी सुविधा सम्पन्न विद्यालय त बनाउन सक्छौँ, तर सक्षम पुस्ता बनाउन सक्दैनौँ। अन्ततः हामीले एउटा पुस्तालाई विद्यालयमा सफल बनाउन खोजिरहेका छौँ कि विद्यालयमै असफल हुन तयार पारिरहेका छौँ?