कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि प्रारम्भ भई पञ्चमी, षष्ठी र सप्तमी गरी चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्व नेपालको तराई क्षेत्रमा विशेष हर्षोल्लास र श्रद्धाभक्तिपूर्वक मनाइने विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषतः मिथिलाञ्चलको समृद्ध मैथिली संस्कृतिसँग यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध रहेको पाइन्छ। कालान्तरमा यसको विकास र विस्तार कुनै निश्चित भूगोल वा समुदायमा मात्र सीमित नरही मधेसी, पहाडीलगायत सम्पूर्ण नेपालीको साझा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित भएको छ। नेपालबाहिर विभिन्न देशमा बसोबास गर्ने नेपाली तथा भारतीय समुदायले समेत यस पर्वलाई श्रद्धा र भव्यताका साथ मनाउँदै आएका छन्।
शुद्धता, पवित्रता, संयम र कठोर उपवासलाई विशेष महत्त्व दिइने यस पर्वमा महिलाको सहभागिता बढी देखिए पनि पुरुषहरूले समेत श्रद्धापूर्वक व्रत बस्ने परम्परा छ। छठ पर्वका प्रमुख उपास्य देवता भगवान् सूर्यनारायण हुन् भने उपास्य देवीका रूपमा षष्ठीदेवी अर्थात् छठ परमेश्वरी (छठीमाई) को आराधना गरिन्छ। यस पर्वमा सूर्यको उपासना र षष्ठीदेवीको आराधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
छठ पर्वको चारदिने धार्मिक अनुष्ठान
चतुर्थी : नहाय–खाय
चतुर्थीका दिन व्रतालुले स्नान गरी घर तथा पूजास्थल शुद्ध पार्छन् र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्छन्। यसै दिनदेखि व्रतका नियम, संयम र पवित्रताको पालना गरिन्छ। यस दिन ग्रहण गरिने भोजनलाई हविष्यान्नका रूपमा लिने परम्परा छ।
पञ्चमी : खरना
पञ्चमीका दिन व्रतालुले दिनभर उपवास बसी साँझ स्नान गरी छठ परमेश्वरीको पूजा गर्छन्। गाईको दूध र सखर प्रयोग गरी खीर पकाएर केराको पात वा अन्य शुद्ध पात्रमा राखी देवीलाई नैवेद्यका रूपमा अर्पण गरिन्छ। यस विधिलाई स्थानीय भाषामा ‘खरना’ भनिन्छ। पूजापश्चात् उक्त प्रसाद ग्रहण गरी व्रतालुले पुनः निर्जल उपवास सुरु गर्छन्। खरनाको प्रसाद वितरण गर्दा शुद्धता र पवित्रताको विशेष ख्याल राखिन्छ।
षष्ठी : अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ
षष्ठीका दिन व्रतालुले कठोर उपवासका साथ छठ पर्वको मुख्य पूजा गर्छन्। यस अवसरमा गहुँको पिठो र सखरबाट ठकुवा, रोटीलगायतका प्रसाद तयार गरिन्छ। बाँसबाट निर्मित ढकिया वा नाङ्लोमा ठकुवा, उखु, पानको पात, सुपारी, केरा तथा अन्य मौसमी फलफूल र पूजासामग्री सजाएर राखिन्छ।
साँझपख व्रतालुहरू पवित्र नदी, तलाउ वा जलाशयमा गई अस्ताउँदो सूर्यनारायणलाई जल अर्घ अर्पण गर्छन्। दुवै हातले प्रसादले भरिएको ढकिया समातेर श्रद्धापूर्वक अर्घ दिइन्छ। अस्ताउँदो सूर्यको आराधना गर्नु छठ पर्वको विशिष्ट धार्मिक परम्परा हो।
सप्तमी : उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ
सप्तमीका दिन सूर्योदय हुनुअघि नै व्रतालुहरू पुनः जलाशयमा उपस्थित भई स्नान तथा पूजाको तयारी गर्छन्। अघिल्लो दिनझैँ ठकुवा, फलफूल तथा अन्य पूजासामग्रीले सजाइएको ढकिया सहयोगीहरूले व्रतालुको हातमा राखिदिन्छन्। व्रतालुले पान र सुपारीसहित उदाउँदो सूर्यनारायणलाई अर्घ अर्पण गरी श्रद्धापूर्वक प्रणाम गर्छन्। यससँगै छठ पर्वको मुख्य व्रत तथा पूजा सम्पन्न हुन्छ। त्यसपछि घर फर्केर व्रत समापन गरिन्छ।
व्रत समापनपछि ठकुवा, फलफूललगायतका प्रसाद ब्राह्मण, इष्टमित्र, बन्धुबान्धव तथा छरछिमेकमा वितरण गरिन्छ। व्रतालुले समेत प्रसाद ग्रहण गर्छन्। यसले सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता, सहकार्य र सामूहिक आत्मीयतालाई थप सुदृढ बनाउँछ।
छठ पर्वको धार्मिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यगत महत्त्व
छठ पर्व सूर्यको पूजा र उपवासमा सीमित धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, प्रकृति, जल, अन्न, फलफूल, कृषि उत्पादन र मानव जीवनबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने अनुपम सांस्कृतिक परम्परा हो। सूर्यबाट प्राप्त हुने प्रकाश र ताप पृथ्वीमा जीवन सम्भव बनाउने प्रमुख प्राकृतिक आधार हुन्। त्यसैले सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवताका रूपमा आराधना गर्दै जीवन, ऊर्जा, आरोग्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ।
यस पर्वमा परिवारको सुख, शान्ति, उन्नति र प्रगतिको कामना गर्दै रोग, शोक, दुःख तथा कष्टबाट मुक्ति मिलोस् भन्ने प्रार्थना गरिन्छ। विशेषतः सूर्यको प्रकाशलाई शारीरिक स्वास्थ्य र आरोग्यसँग जोडेर हेर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता पनि रहिआएको छ।
आयुर्वेदमा सूर्यको ताप, प्रकाश र दिनचर्याको महत्त्व विभिन्न प्रसङ्गमा व्याख्या गरिएको छ। आधुनिक चिकित्साविज्ञानले पनि सूर्यको प्रकाश शरीरमा भिटामिन डी उत्पादनका लागि महत्त्वपूर्ण हुने तथ्य स्वीकार गरेको छ। उपयुक्त समयमा र सुरक्षित रूपमा सूर्यको प्रकाश लिनु स्वास्थ्यका दृष्टिले उपयोगी हुन सक्छ।
यसरी हेर्दा छठ पर्वले हाम्रा पूर्वजहरूले प्रकृति, सूर्यको प्रकाश, जल र मानव स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई धार्मिक आस्था तथा सांस्कृतिक अभ्यासमार्फत आत्मसात् गरेको तथ्य उजागर गर्छ। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबीचको सकारात्मक सम्बन्ध बुझ्नसमेत यस पर्वले प्रेरणा प्रदान गर्छ।
अन्ततः छठ पर्व सूर्यप्रतिको कृतज्ञता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, परिवारप्रतिको आत्मीयता र समाजप्रतिको सद्भाव अभिव्यक्त गर्ने अनुपम पर्व हो। ‘मेरो र मेरो परिवारको जीवन सूर्यको प्रकाशझैँ तेजोमय बनोस्, रोग, शोक र दुःखबाट मुक्त भई सुख, शान्ति, समृद्धि तथा आरोग्य प्राप्त होस्’ भन्ने पवित्र कामनाका साथ मनाइने यस पर्वले समस्त मानव समुदायमा सद्भाव, एकता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वको सन्देश प्रवाह गर्छ।
