यमपञ्चक : प्रकृतिपूजा एवं भ्रातृ-भगिनी प्रेमको दिव्य पर्व

नेपालीहरूको सांस्कृतिक जीवनमा यमपञ्चक (तिहार) को विशिष्ट स्थान छ। घर-आँगनमा दीप-प्रज्वलन गरी अन्धकारलाई प्रकाशले विस्थापित गर्ने, पशुपक्षी तथा प्रकृतिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने र पारिवारिक सम्बन्धलाई प्रेम, सद्भाव तथा आत्मीयताले सिञ्चित गर्ने यस पर्वले नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक चेतना र जीवनदर्शनलाई अभिव्यक्त गर्छ। दसैँको उल्लासपछि आउने यो पञ्चदिवसीय पर्वले मानव, पशुपक्षी, प्रकृति र समस्त जीवजगत्‌का बिचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई उजागर गर्दै सह-अस्तित्व, करुणा, कृतज्ञता र पारस्परिक सद्भावको सन्देश प्रवाह गर्दछ। कार्तिक मासको कृष्णत्रयोदशीदेखि शुक्लद्वितीयासम्म मनाइने यस पर्वका पाँचै दिनका आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्व छन्।

यमपञ्चकको नामकरण र यसको धार्मिक महत्त्व सूर्यपुत्र यमदेव तथा उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित पौराणिक आख्यानमा आधारित छ। पौराणिक मान्यताअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमदेवलाई आफ्नो घरमा निमन्त्रण गरी पाँच दिनसम्म श्रद्धा र स्नेहपूर्वक सत्कार गरेकी थिइन्।

बहिनीको आत्मीय व्यवहारबाट प्रसन्न भएका यमदेवले उनलाई वरदान माग्न आग्रह गरे। त्यस अवसरमा यमुनाले प्रत्येक वर्ष यसै दिन दाजुभाइसँग भेटघाट हुन पाउनुपर्ने तथा यस दिन श्रद्धापूर्वक भ्रातृपूजा गर्ने दाजुभाइको आयु, कीर्ति र समृद्धिको वृद्धि भई दिदीबहिनी तथा दाजुभाइका बिचको प्रेमसम्बन्ध सधैँ अटल रहनुपर्ने वरदान मागिन्। यमदेवले त्यो स्वीकार गरे। यसरी यमदेव र यमुनाको पवित्र भ्रातृ-भगिनीप्रेमको स्मृतिमा यमद्वितीयासहित पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वले विशेष महत्त्व प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास छ।

यमदेव यमुनाको आतिथ्यमा रहँदा मृत्युलोकमा अल्पमृत्यु तथा अपमृत्युको भयबाट मुक्ति मिल्ने जनविश्वास रहेको छ। यस आख्यानले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीका बिचको प्रेम, आत्मीयता, पारस्परिक सम्मान र एक-अर्काका सद्भावको शुभेच्छालाई धार्मिक संस्कारका रूपमा स्थापित गरिदिएको छ।

पर्वसमीक्षा

यमपञ्चकको विशेषता केवल पौराणिक आख्यान र कर्मकाण्डीय परम्परामा मात्र सीमित छैन। यसका प्रत्येक दिनमा प्रकृति, पर्यावरण, जीवजन्तु, कृषि, स्वास्थ्य, धनधान्य र पारिवारिक सम्बन्धसँग गाँसिएका गहन सामाजिक तथा व्यावहारिक सन्देश अन्तर्निहित छन्। यस पर्वमा काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा गोवर्धनपर्वतको पूजा गरिनु प्रकृतिमा रहेका सबै प्राणी र प्राकृतिक स्रोतप्रति सम्मान तथा कृतज्ञता प्रकट गर्नु हो।

कागलाई वातावरणको सरसफाइमा सहयोग गर्ने तथा विभिन्न स्थानमा विचरण गर्ने सन्देशवाहक पक्षी एवं यमदूतका रूपमा सम्मान गरिन्छ। कुकुरलाई मानवको हितैषी रक्षक, स्वामिभक्त प्राणी एवं यमदूतका रूपमा पूजा गरिन्छ। गाईलाई मातृत्व, पोषण र समृद्धिको प्रतीक मान्दै लक्ष्मीका रूपमा पुजिन्छ भने गोरुलाई कृषि कर्मको महत्त्वपूर्ण सहयोगीका रूपमा सम्मान गरिन्छ। त्यस्तै गोवर्धनपर्वतको पूजाले वनस्पति, जलस्रोत, वनजङ्गल र पर्यावरणको संरक्षण गर्नुपर्ने चेतना प्रदान गर्दछ। यस दृष्टिले यमपञ्चक मानवकेन्द्रित धार्मिक उत्सवमात्र नभई सम्पूर्ण जीवजगत् र प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वलाई आत्मसात् गर्ने जीवनोपयोगी पर्वसमेत हो।

यमपञ्चकको पहिलो दिन कार्तिक कृष्णत्रयोदशीका दिन कागपूजनदिवस अर्थात् कागतिहार मनाइन्छ। कागलाई यमदेवको दूत तथा सन्देशवाहकका रूपमा मान्दै यस दिन बिहानै अन्न, दही-भात, सेलरोटी तथा अन्य खाद्यपदार्थ अर्पण गरी कागको पूजा गर्ने नेपाली परम्परा छ-

ॐ वायसः सर्वगामी च महाबलपराक्रमः।
यमदूतस्वरूपोऽयं बलिं गृह्णातु मेऽर्पितम् ॥

वायस त्वं महाप्राज्ञ सर्वत्र विचरन् खग।
मया दत्तमिदं भोज्यं गृहाण त्वं नमोऽस्तु ते ॥

अर्थात् सर्वत्र विचरण गर्न सक्ने, महाबली र पराक्रमी तथा यमदूतस्वरूप भएका हे काग ! मैले श्रद्धापूर्वक अर्पण गरेको यो बलि अर्थात् अन्नभाग ग्रहण गर्नुहोस्। हे सर्वत्र विचरण गर्ने बुद्धिमान् पक्षी काग ! मैले दिएको यो भोजन स्वीकार गर्नुहोस्। हजुरलाई नमस्कार छ।

काग लोकान्तरसम्म पुग्न सक्ने र शुभाशुभ समाचार ल्याउने विश्वासका आधारमा यसलाई यमदूतका रूपमा समेत विशेष सम्मान प्रदान गरिएको पाइन्छ। यस दिनलाई धनत्रयोदशी वा धनतेरसका रूपमा पनि मनाइन्छ। घरका सदस्यहरूको सुख, शान्ति र कल्याणको कामना गर्दै यसै दिन दक्षिण दिशातर्फ दीपदान गर्ने धार्मिक परम्परा पनि छ। यस दिन भगवान् धन्वन्तरीको जन्मजयन्ती पनि भएकाले उहाँको विशेष पूजा गरी आरोग्य, दीर्घायु र नीरोगी जीवनको कामनासमेत गरिन्छ। भगवान् धन्वन्तरीलाई आयुर्वेदका आदिपुरुष तथा स्वास्थ्य र चिकित्साविज्ञानका अधिष्ठाता देवताका रूपमा श्रद्धापूर्वक स्मरण, पूजन, नमन गरिन्छ-

ॐ नमो भगवते महासुदर्शनाय वासुदेवाय धन्वन्तरये अमृतकलशहस्ताय सर्वभयविनाशाय सर्वरोगनिवारणाय त्रैलोक्यनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः ॥

ॐ नमामि धन्वन्तरिमादिदेवं सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मम्।
लोके जरारुग्भयमृत्युनाशं दातारमीशं विविधौषधीनाम् ॥

अर्थात् अमृतकलश धारण गर्नुभएका, सम्पूर्ण भय र रोगको निवारण गर्ने, तीनै लोकका स्वामी श्रीमहाविष्णु अर्थात् भगवान् धन्वन्तरीलाई नमस्कार छ। हजुरले संसारका मानिसहरूको बुढ्यौली, रोग, भय र मृत्युजन्य कष्टको निवारण गरिदिनुहुन्छ तथा विभिन्न औषधिका अधिपति हुनुहुन्छ। देवता र असुर दुवैद्वारा वन्दित चरणकमल भएका हजुर आदिदेव भगवान् धन्वन्तरीलाई म नमस्कार गर्दछु।

कुनै शास्त्रीय विधानमा उल्लेख नभए तापनि पछिल्लो समय यस दिन नयाँ भाँडाकुँडा तथा धातुका सामग्री खरिद गर्ने चलनसमेत विकसित भएको देखिन्छ। यसरी पहिलो दिनको कागपूजा र धन्वन्तरीपूजाले जीवप्रति सम्मान तथा स्वास्थ्यप्रतिको सचेतना दुवैलाई अभिव्यक्त गर्दछन्।

यमपञ्चकको दोस्रो दिन कार्तिक कृष्णचतुर्दशीका दिन कुकुरपूजा अर्थात् कुकुरतिहार मनाइन्छ। कुकुरलाई भैरवको वाहन, यमदेवको प्रिय दूत एवं यमलोकको द्वारपालका रूपमा मानिन्छ। कुकुरको स्वामिभक्ति, निष्ठा, सतर्कता र रक्षात्मक स्वभावको सम्मान गर्दै यस दिन निधारमा टीका लगाइदिई फूलको माला पहिर्‍याएर मिठा-मिठा परिकार तथा आफूलाई उपयुक्त भोजन प्रदान गरिन्छ। कुकुरले मानवजीवनको सुरक्षा, सहयोग र सेवामा पुर्‍याउँदै आएको योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु पनि पूजाको उद्देश्य हो। यस अवसरमा यमदेवका द्वारमा रहने श्याम र शबल नामका दुई द्वारपाल कुकुरको स्मरण गर्दै बलि/उपहार (खानेकुरा) प्रदान गरिन्छ-

ॐ द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ।
ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षतां पथि सर्वदा ॥ (वायुपुराणम्, गयामाहात्म्यम्)

अर्थात् वैवस्वत यमदेवका वंशमा उत्पन्न भएका श्याम र शबल नामका कुकुरलाई म यो बलि/उपहार (खानेकुरा) अर्पण गर्दछु। यिनले मेरो मार्गमा सधैँ रक्षा गरून्।

यस दिनलाई नरकचतुर्दशीका रूपमा पनि चिनिन्छ। बिहानै शरीरमा तिलको तेल लगाई स्नान गर्ने परम्परा छ, जसलाई नरकस्नान वा नर्के नुहाउने भनिन्छ। यसबाट शारीरिक शुद्धि, आरोग्य र नरकको भयबाट मुक्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। कुकुरपूजाले मानिसलाई आफूलाई सहयोग गर्ने तथा संरक्षण गर्ने प्राणीप्रति कृतज्ञ र इमानदार रहनुपर्ने शिक्षा दिन्छ। एक गाँस भोजनको सम्बन्धबाट समेत आफ्नो स्वामीप्रति निष्ठावान् रहने कुकुरको स्वभावले मानवजीवनमा पनि निष्ठा, प्रेम र सेवाभावको महत्त्वलाई सङ्केत गरेको छ।

यमपञ्चकको तेस्रो दिन कार्तिक कृष्ण-औँसीका दिन गाईपूजा तथा लक्ष्मीपूजा गरिन्छ। गाईलाई वैदिक सनातनी परम्परामा माता लक्ष्मीको स्वरूप, समस्त देवताको निवासस्थान, पोषणकी अधिष्ठात्री तथा समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। गाईबाट प्राप्त दूध, दही, घिउ, गोबर र गोमूत्र (पञ्चगव्य) को धार्मिक, सांस्कृतिक तथा व्यावहारिक महत्त्व रहेको छ। यसैले गाईलाई श्रद्धापूर्वक पूजा गरी निधारमा टीका लगाइदिने, फूलको माला पहिर्‍याउने र घाँस, रोटी तथा अन्य उपयुक्त भोजन अर्पण गर्ने र प्रार्थना परम्परा छ-

सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता।
गोग्रासं हि मया दत्तं सुरभे प्रतिगृह्यताम् ॥
सर्वकामदुघे देवि सर्वतीर्थाभिषेचिनि।
पावने सुरभिश्रेष्ठे देवि तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥

अर्थात् वैष्णवी माता सुरभि सधैँ भगवान् विष्णुको परमधाममा विराजमान हुनुहुन्छ। हे सुरभि माता! मैले श्रद्धापूर्वक अर्पण गरेको यो गोग्रास (गाईको भोजन) ग्रहण गर्नुहोस्। हे सम्पूर्ण कामना पूरा गरिदिने देवी! सम्पूर्ण तीर्थहरूको पवित्र जलद्वारा अभिषिक्त, पवित्र तथा श्रेष्ठ सुरभि देवी! हजुरलाई नमस्कार छ।

यस दिनको अर्को प्रमुख उत्सव लक्ष्मीपूजा हो। धन-समृद्धि, सौभाग्य र मङ्गलकी अधिष्ठात्री भगवती लक्ष्मीको आराधना गर्न घर, आँगन, बाटो तथा पूजास्थललाई सफा र सुन्दर बनाइन्छ। साँझ परेपछि घरका मूलढोका, झ्याल, आँगन, तुलसीमठ तथा विभिन्न स्थानमा दीपप्रज्वलन गरी दीपावली मनाइन्छ। घरको मूल ढोकादेखि पूजाकोठासम्म लक्ष्मीका पाइला बनाएर माता लक्ष्मीको आगमनको प्रतीकात्मक स्वागत गरिन्छ। घरमा सुखशान्ति एवं धनधान्य-समृद्धिको कामना गर्दै साँझमा माता लक्ष्मीको पूजा-आराधना तथा स्तुति गरिन्छ-

ॐ या सा पद्मासनस्था विपुलकटितटी पद्मपत्रायताक्षी
गम्भीरावर्तनाभिः स्तनभरनमिता शुभ्रवस्त्रोत्तरीया।
लक्ष्मीर्दिव्यैर्गजेन्द्रैर्मणिगणखचितैः स्नापिता हेमकुम्भैः,
नित्यं सा पद्महस्ता मम वसतु गृहे सर्वमाङ्गल्ययुक्ता ॥
नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते।
शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते ॥

अर्थात् जो कमलको आसनमा विराजमान हुनुहुन्छ, जसको कम्मरको भाग सुगठित र फराकिलो छ, जसका आँखा कमलका पातजस्तै फराकिला र सुन्दर छन्, जसको नाभि गहिरो र गोलो राम्रो छ, जो उन्नत स्तनभारले गर्दा केही झुकेकी हुनुहुन्छ र जसले सेतो वस्त्र धारण गर्नुभएको छ; जो रत्नजडित सुनका कलशद्वारा दिव्य गजराजहरूबाट अभिषिक्त हुनुहुन्छ तथा जसका हातमा कमल सुशोभित छन्, ती सम्पूर्ण मङ्गलकी अधिष्ठात्री भगवती लक्ष्मी सधैँ मेरो घरमा निवास गर्नुहोस्। हे महामायास्वरूपिणी देवी! श्रीपीठमा विराजमान तथा देवताहरूद्वारा पूजित भगवती महालक्ष्मी! हजुरका हातमा शङ्ख, चक्र र गदा सुशोभित छन्। हे महालक्ष्मी! हजुरलाई मेरो नमस्कार छ।

यस रातलाई सुखरात्री पनि भनिन्छ। घरको अन्धकार हटाई उज्यालो बनाउनुका साथै मनभित्रको अज्ञान, लोभ, मोह र नकारात्मक भावनालाई हटाएर सद्भाव, सदाचार र विवेकको प्रकाश फैलाउनुपर्ने आध्यात्मिक सन्देश यस पर्वले दिन्छ। अलक्ष्मीलाई बाहिर पठाई लक्ष्मीलाई घरमा भित्र्याउने प्रतीकात्मक भावले नाङ्लो बजाउने परम्परासमेत यस दिनमा प्रचलित छ। यसै दिन भैलो खेल्ने चलन छ। भैलोको मूल भावना पनि घर-परिवारमा भलो होस्, सुख-शान्ति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने मङ्गलकामनासँग सम्बन्धित छ।

यमपञ्चकको चौथो दिन कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन गोरुपूजा, गोवर्धनपूजा तथा नेवारी समुदायमा म्हःपूजा मनाइन्छ। कृषिप्रधान नेपाली समाजमा गोरुको महत्त्व अत्यन्तै उच्च छ। खेत जोत्ने, अन्न उत्पादन गर्ने तथा कृषिकार्यमा किसानलाई सहयोग पुर्‍याउने गोरुप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै यस दिन गोरुलाई टीका लगाइदिने, फूलको माला पहिर्‍याउने र मिठो भोजन खुवाउने परम्परा छ। हाम्रो वैदिक सनातनी परम्परामा गोरु धर्मको प्रतीकका रूपमा समेत पूज्य छ। गाई र गोरु दुवैलाई कृषि, पोषण र मानवजीवनका आधारभूत सहयोगीका रूपमा यस पर्वमा सम्मान गरिन्छ।

यसै दिन कृष्णलीलासँग सम्बन्धित गोवर्धनपूजा पनि गरिन्छ। श्रीमद्भागवतमहापुराणको दशम स्कन्धको चौबीसौँ अध्यायमा वर्णन भए-अनुसार द्वापरयुगमा भगवान् श्रीकृष्णले गोकुलवासीहरूलाई इन्द्रको पूजा गर्नुभन्दा गोवर्धनपर्वत, गाई, गोरु, ब्राह्मण तथा कृषिकर्मको सम्मान तथा पूजा गर्नुपर्ने उपदेश दिनुभएको थियो। उहाँले गोवर्धनपर्वतलाई प्रकृतिको जीवनदायी स्वरूपका रूपमा प्रस्तुत गर्दै त्यसको पूजा गर्न प्रेरित गर्नुभएको थियो।

गोकुलवासीहरूको त्यस कार्यबाट क्रुद्ध भएका इन्द्रले गोकुलमा प्रलयङ्कारी वर्षा गराउँदा भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धनपर्वतलाई आफ्नो कान्छी औँलामा उठाएर सम्पूर्ण गोकुलवासी तथा गाईवस्तुको रक्षा गर्नुभएको पौराणिक आख्यान छ। त्यसैको स्मृतिमा गोबरद्वारा गोवर्धनपर्वतको प्रतीक बनाई पूजा गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। त्यस अवसरमा विभिन्न प्रकारका अन्न तथा खाद्यपदार्थबाट अन्नकूट तयार गरी भगवान् श्रीकृष्णलाई अर्पण गरिन्छ। गोवर्धनप्रतीकमा पुष्प, अक्षता, गन्ध, धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पण गरी पूजा गरिन्छ-

गोवर्धन धराधार गोकुलत्राणकारक।
विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव॥

अर्थात् हे गोवर्धनपर्वत! हजुर पृथ्वीको धारक तथा गोकुलको रक्षक हुनुहुन्छ। भगवान् विष्णुको बाहुको सहाराले उन्नत हुनुभएका हे गिरिराज! हाम्रा निम्ति करोडौँ गाईहरूको प्राप्ति तथा गोसम्पदाको वृद्धि गरिदिने कृपा गर्नुहोस्।
गोवर्धनपूजाको मूल सन्देश प्रकृतिप्रति कृतज्ञता, कृषिकर्मप्रतिको सम्मान तथा पर्यावरणको संरक्षणसँग सम्बन्धित छ।

मानवजीवनका लागि आवश्यक अन्न, जल, वनस्पति, पशुधन र प्राकृतिक स्रोतको महत्त्व बुझेर तिनको संरक्षण गर्नु नै यस पूजाको वास्तविक सन्देशभाव हो।

यसै दिन नेवारी समुदायमा मौलिक सांस्कृतिक परम्परा-अनुसार म्हःपूजा अर्थात् आत्मपूजा गरिन्छ। शरीर र अन्तश्चेतनाको शुद्धता, सम्मान तथा कल्याणको कामना गर्दै गरिने यस पूजामा मानिसले आफ्नै अस्तित्व र जीवनको महत्त्वलाई स्वीकार गर्दछ। आत्मालाई नित्य, शाश्वत र पवित्र मानेर गरिने म्हःपूजाले आत्मसम्मान, आत्मचिन्तन र आत्मकल्याणको सन्देश दिन्छ। यसै दिन नेपाल-संवत्‌को नयाँ वर्षसमेत प्रारम्भ हुने भएकाले यो दिन नेवारी समुदायका लागि विशेष सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्वको दिनसमेत हो। साँझ देउसी खेल्ने परम्परा पनि यसै दिनसँग सम्बन्धित छ। देउसी-भैलोले समाजमा आपसी सद्भाव, मनोरञ्जन, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामूहिक एकताको भावना विकसित गर्दछ।

यमपञ्चकको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन कार्तिक शुक्लद्वितीयाका दिन भाइटीका अर्थात् यमद्वितीया मनाइन्छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य, सुखशान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै श्रद्धाभावले स्नेहपूर्वक पूजा गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति प्रेम, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्दै टीका-माला लगाइदिएर उपहार, वस्त्र, दक्षिणा आदि प्रदान गर्छन्। यसरी भाइटीका केवल टीका लगाउने औपचारिक संस्कार नभई भ्रातृ-भगिनीप्रेम, पारिवारिक आत्मीयता र पारस्परिक जिम्मेवारीलाई जीवन्त बनाउने अनुपम पर्व हो।

भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर पूजाको तयारी गर्छन्। दियो, कलश र गणेशको पूजा गरी यमदेव, यमुना, यमुनापरिचारिका, चित्रगुप्त तथा सम्बद्ध देवताहरूको पूजा-स्मरण गरिन्छ। परम्परा-अनुसार अष्टचिरञ्जीवी तथा नवग्रहको पूजा पनि गरिन्छ। यस क्रममा अर्घ्यस्थापनपूर्वक सूर्यार्घ्यपछि सर्वप्रथमा यमदेवलाई अर्घ्यदान गरिन्छ-

एह्येहि मार्तण्डज पाशहस्त यमान्तकालोकधरामरेश।
भ्रातृद्वितीयाकृतदेवपूजां गृहाण चार्घ्यं भगवन्नमस्ते ॥

अर्थात् हे सूर्यपुत्र यमदेव! हातमा पाश धारण गर्नुभएका, मृत्युका अधिपति तथा समस्त लोकका ईश्वर! यहाँ आउनुहोस्, आउनुहोस्। भ्रातृद्वितीयाका अवसरमा गरिएको यस देवपूजालाई स्वीकार गर्नुहोस् र मैले श्रद्धापूर्वक अर्पण गरेको यो अर्घ्य ग्रहण गर्नुहोस्। हे भगवन्! हजुरलाई नमस्कार छ।

यस अवसरमा धर्मराज यमदेव अनि यमभगिनी यमुनाको स्तुति गर्दै दाजुभाइको कल्याण र रक्षाको कामना गरिन्छ-
धर्मराज नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनाग्रज।

पाहि मां किङ्करैः सार्धं सूर्यपुत्र नमोऽस्तु ते॥
यमस्वसर्नमस्तेऽस्तु सूर्यपुत्रि नमोऽस्तु ते।
लोकमातर्नमस्तेऽस्तु नमस्ते विष्णुवल्लभे।
वरदा भव मे नित्यं यमुने लोकपूजिते॥

अर्थात् हे धर्मराज! हजुरलाई नमस्कार छ। हे यमुनाका दाजु! हजुरलाई प्रणाम छ। हे सूर्यपुत्र! आफ्ना सेवकहरूसहित मेरो रक्षा गर्नुहोस्। हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ। हे यमदेवकी बहिनी यमुना! हे सूर्यपुत्री! हजुरलाई नमस्कार छ। हे सम्पूर्ण लोककी माता! हजुरलाई प्रणाम छ। हे भगवान् विष्णुकी प्रिय यमुना! हजुरलाई नमस्कार छ। हे लोकद्वारा पूजित देवी! हजुर सधैँ मेरा लागि वरदान प्रदान गर्ने कृपालु बन्नुहोस्।

दाजुभाइको दीर्घायु र रक्षाको कामना गर्दै ओखर फुटाउने, तेलको घेरा लगाउने, कानमा तेल हालिदिने, दूबो, मखमली तथा सयपत्रीको माला पहिर्‍याउने र सप्तरङ्गी टीका लगाउने गरिन्छ। मखमली फूलको माला नओइलाउने, सयपत्रीको माला रङ्गीन र आकर्षक रहने तथा दूबो सधैँ हरियो रहने भएकाले यी सामग्रीले दाजुभाइको दीर्घ अनि आनन्दमय जीवन र भातृ-भगिनीबिचको सम्बन्ध चिरस्थायी रहने विश्वास गरिन्छ।

दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य, सुखसमृद्धि र यशको कामना गर्दै स्नेहपूर्ण आशीर्वाद प्रदान गर्छन्-

आरोग्यं सुखसम्पत्तिः सदा तस्य विवर्धताम्।
भगिन्याः स्नेहसम्बन्धो नित्यं चिरं प्रवर्धताम्॥

अर्थात् दाजुभाइको आरोग्य, सुख र सम्पत्ति सधैँ वृद्धि हुँदै जाओस्। हामी दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको स्नेहपूर्ण सम्बन्ध सधैँ कायम रहोस् र दिन-प्रतिदिन अझ प्रगाढ बन्दै जाओस्।

यसरी यमपञ्चकको अन्तिम पाँचौँ दिन गरिने भ्रातृपूजनात्मक धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सव पारिवारिक प्रेम र आत्मीयताको उत्कर्ष हो। यस दिन गरिने पूजा-आजा, टीका, माला, उपहार तथा आशीर्वादको आदान-प्रदानले पारिवारिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउनुका साथै समाजमा प्रेम, विश्वास, सहयोग र पारस्परिक सद्भावको भावना विकसित गर्दछ।

उपसंहार

समग्रमा यमपञ्चक अर्थात् तिहार नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, प्रकृतिप्रेम र पारिवारिक आत्मीयताको अनुपम सङ्गम हो। यस पर्वले मानवीय हृदयमा कागदेखि गाई-गोरुसम्म, पशुपक्षीदेखि पर्वत र वनस्पतिसम्म समस्त प्रकृतिप्रति सम्मान अनि कृतज्ञताको भाव जागृत गर्छ। लक्ष्मीपूजाले धनसम्पत्तिको प्राप्तिसँगै सदाचार, परिश्रम र समृद्धिको महत्त्व सिकाउँछ भने गोवर्धनपूजाले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र पर्यावरणमैत्री जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्दछ। म्हःपूजाले आत्मसम्मान र आत्मचिन्तनको सन्देश दिन्छ भने भाइटीकाले भ्रातृ-भगिनीप्रेमको पवित्र सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।

आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको विकाससँगै तिहार मनाउने तरिकामा परिवर्तन आए पनि यस पर्वको मौलिक सांस्कृतिक तथा धार्मिक मर्मलाई जीवन्त राख्नु आवश्यक छ। झिलिमिली विद्युतीय बत्तीको प्रयोग बढ्दै गए पनि तेल वा घिउको दियो बाल्ने परम्परा, प्राकृतिक फूलका माला लगाउने संस्कार, पशु-पक्षीलाई श्रद्धापूर्वक भोजन गराउने व्यवहार र देउसी-भैलोजस्ता सामूहिक सांस्कृतिक गतिविधिको संरक्षण गर्नुपर्छ।

बाहिरी घर-आँगनलाई दीपले उज्यालो बनाएजस्तै मनलाई पनि प्रेम, करुणा, सद्भाव, ज्ञान र विवेकले प्रकाशित गर्न सक्नु नै यस पर्वको वास्तविक सन्देश हो, प्रयोगात्मक उपलब्धि हो। यमपञ्चकले हामीलाई मानव, पशु-पक्षी र प्रकृतिका बिचको सम्बन्धलाई आत्मीयतापूर्वक स्वीकार गर्न, पारिवारिक प्रेमलाई जीवन्त राख्न, सामाजिक सद्भावलाई सुदृढ बनाउन र अज्ञानरूपी अन्धकारबाट ज्ञानरूपी प्रकाशतर्फ अग्रसर हुन प्रेरित गर्दछ। त्यसैले तिहार केवल पाँच दिनको उत्सव नभएर यो हाम्रो जीवनपद्धति, सांस्कृतिक विरासत र समग्र अस्तित्व-प्रतिको कृतज्ञताको अभिव्यक्ति हो। जय यमपञ्चक! जय तिहार! जय वैदिक सनातन संस्कृति!  rrtimilsina@gmail.com

तिमिल्सिना संस्कृत, संस्कृति र अध्यात्मका अभियन्ता हुन्।