विश्वकप, रोबेर्टो बाज्जियो र बुद्ध धर्मको शक्ति

विश्व फुटबलको इतिहासमा केही क्षण यस्ता छन्, जसले खेलभन्दा बाहिर गएर मानवीय जीवन, संघर्ष र आत्मबलको कथा सुनाउँछन्। सन् १९९४ को फिफा विश्वकप फाइनलमा इटालीका स्टार खेलाडी रोबेर्टो बाज्जियोले ब्राजिलविरुद्ध निर्णायक पेनाल्टी प्रहार चुकाएको दृश्य त्यस्तै एउटा क्षण हो। आज पनि विश्वभरका फुटबल समर्थकहरूका स्मृतिमा त्यो दृश्य ताजा छ।

बाज्जियोको नाम लिँदा प्रायः सन् १९९४ को विश्वकप फाइनल सम्झिने गरिन्छ। तर कमैलाई थाहा छ, उनी त्यो पेनाल्टी चुकाएपछि बौद्ध बनेका होइनन्। बरु विश्वकपको त्यो निराशाजनक क्षण आउनुभन्दा करिब एक दशकअघि नै उनले बुद्धको मार्ग रोजिसकेका थिए। आफ्नो खेलजीवन समाप्त हुन सक्ने गरी लागेको गम्भीर घुँडाको चोटपछि सन् १९८५–८६ तिर उनले निचिरेन बौद्ध धर्म अँगालेका थिए।

आठ दाजुभाइ भएको परिवारमा जन्मिएका बाज्जियो बाल्यकालदेखि फुटबलप्रति असाधारण मोह राख्थे। उनी इटालीको जुनियर टोली हुँदै फियोरेन्टिनामा उदाउँदो प्रतिभाका रूपमा स्थापित भइरहेका थिए। तर युवावस्थामै लागेको गम्भीर चोटले उनको जीवनको दिशा बदलिदियो। शारीरिक पीडासँगै मानसिक निराशाको अवस्थामा रहेका बेला उनी बौद्ध धर्मसँग परिचित भए। कट्टर क्याथोलिक परिवारको विरोध भए पनि उनले बुद्ध धर्मलाई जीवनको मार्गका रूपमा स्वीकार गरे।

त्यसपछि ध्यान, आत्मअनुशासन र आन्तरिक शान्ति उनको जीवनको अभिन्न हिस्सा बने। फुटबल मैदानमा चम्किरहेको एउटा युवा खेलाडी बिस्तारै जीवनका गहिरा अर्थ खोज्ने साधकमा रूपान्तरित हुँदै गयो। बाज्जियोका अनुसार बौद्ध धर्मले उनलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य सिकायो- जीवन निरन्तर सङ्घर्ष हो र त्यसका सबै सत्यहरू सधैं सुखद हुँदैनन्।

यही दर्शनले उनलाई फुटबलको कठिन संसारमा टिकाइराख्यो। लगातार चोट, प्रतिस्पर्धा र दबाबका बीच उनले हार नमान्ने शक्ति पाए। एक समय त उनले फुटबल छोड्ने विचार गरेका थिए। तर बौद्ध अभ्यासले उनलाई चुनौतीबाट भाग्नु होइन, त्यसको सामना गर्नु जीवनको वास्तविक मार्ग हो भन्ने बोध गरायो।

सन् १९९० को विश्वकपपछि फियोरेन्टिनाबाट युभेन्टसमा भएको चर्चित स्थानान्तरणले बाज्जियोलाई विश्व फुटबलको केन्द्रमा पुर्‍यायो। उनले इटालियन लिगको स्कुदेट्टो जिते, यूईएफए कप जिते र सन् १९९३ मा विश्व वर्ष खेलाडी तथा बालोन दोरको सम्मान प्राप्त गरे। उनी इटालीले जन्माएका उत्कृष्ट आक्रमणकारी खेलाडीमध्ये एक बने। आजसम्म पनि उनी तीन भिन्नभिन्न विश्वकपमा गोल गर्ने एकमात्र इटालियन खेलाडी हुन्।

खेलकुदको इतिहास कहिलेकाहीँ निर्मम हुन्छ।

१७ जुलाई १९९४। अमेरिका। फिफा विश्वकपको फाइनल। इटाली र ब्राजिलबीचको प्रतिस्पर्धा निर्धारित र अतिरिक्त समयमा गोलरहित बराबरीमा टुंगियो। खेल पेनाल्टी सुटआउटमा पुग्यो। इटाली पछि परेको अवस्थामा अन्तिम आशा बाज्जियोमाथि थियो। तर उनको प्रहार क्रसबारमाथिबाट बाहिरियो। ब्राजिल विश्वविजेता बन्यो।

त्यो क्षणले बाज्जियोलाई विश्वभर चर्चाको केन्द्र बनायो। बाज्जियोमाथि इटालीलाई विश्वकप गुमाएको आरोप लाग्यो। धेरैले उनलाई असफलताको प्रतीकका रूपमा चित्रित गरे। तर वास्तविकता अझ जटिल थियो। उनीअघि नै इटालीका दुई खेलाडीले पेनाल्टी चुकाइसकेका थिए। बाज्जियोले गोल गरेको भए पनि इटालीको जित सुनिश्चित थिएन। महत्त्वपूर्ण कुरा बाज्जियोकै उत्कृष्ट प्रदर्शनका कारण इटाली फाइनलसम्म पुगेको थियो। तर फुटबलको सामूहिक यात्रालाई इतिहासले एउटा मात्र क्षणमा सीमित गरिदियो।

यही ठाउँमा बुद्ध धर्मको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ।

त्यो पीडादायी हारपछि पनि बाज्जियो टुटेनन्। उनले आफ्नो बौद्ध आस्थालाई झन् बलियो बनाए। बौद्ध धर्मले उनलाई विजय र पराजय दुवैलाई समभावका साथ स्वीकार गर्न सिकाएको उनको भनाइ थियो। एउटा पेनाल्टीले उनको सम्पूर्ण जीवनलाई परिभाषित गर्न सक्दैन भन्ने विश्वास उनले कायम राखे। उनी बुझ्थे- जीवनमा सफलता स्थायी हुँदैन, असफलता पनि अन्तिम सत्य होइन।

बौद्ध दर्शनको मूल शिक्षा यही हो। दुःख जीवनको अविभाज्य हिस्सा हो। तर दुःखबाट भागेर होइन, त्यसलाई बुझेर र स्वीकार गरेर मात्र मानिसले मुक्ति र शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ। बाज्जियोको जीवन यही शिक्षाको जीवन्त उदाहरण बनेको छ। विश्वकपको फाइनलमा लाखौँ दर्शकका अगाडि असफल हुनु कुनै पनि खेलाडीका लागि अत्यन्त कठिन अनुभव हो। तर उनले त्यसलाई व्यक्तिगत विनाश बन्न दिएनन्।

यही कारण रोबेर्टो बाज्जियोको कथा एउटा चुकेको पेनाल्टीको कथा मात्र होइन। त्यो बुद्धको शिक्षाले एउटा विश्वप्रसिद्ध खेलाडीलाई कसरी संकट, निराशा र अपमानका बीच पनि उभिइरहन शक्ति दियो भन्ने कथा हो। फुटबल मैदानमा उनले गोल गरे, उपाधि जिते र सम्मान कमाए। तर सम्भवतः उनको सबैभन्दा ठूलो विजय भनेको हारको क्षणमा पनि आफूलाई नहार्न दिनु थियो।

संसारले उनलाई पेनाल्टी चुकाउने खेलाडीका रूपमा सम्झन सक्छ। तर बुद्ध धर्मको दृष्टिले हेर्दा रोबेर्टो बाज्जियो वास्तवमा त्यो व्यक्ति हुन्, जसले जीवनको सबैभन्दा ठूलो हारलाई आत्मबल र चेतनाको विजयमा रूपान्तरण गरे।