ब्राजिलमा दक्षिणपन्थी लहरलाई चुनौती, राष्ट्रपतिमा चौथो पटक लुला निर्वाचित

काठमाडौँ- ल्याटिन अमेरिकाको राजनीतिमा दक्षिणपन्थी शक्तिहरूको प्रभाव विस्तार भइरहेका बेला ब्राजिलले फरक बाटो रोजेको निर्वाचन नतिजो देखाएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको राजनीतिक धारसँग नजिक मानिने दक्षिणपन्थी शक्तिहरूले पछिल्ला निर्वाचनमा सफलता हासिल गरिरहेका बेला ब्राजिलका मतदाताले वामपन्थी नेता लुइज इनासियो लुला दा सिल्भालाई पुनः राष्ट्रपति चुनेका छन्।

आइतबार  सम्पन्न दोस्रो चरणको निर्वाचनमा लुलाले ५१ दशमलव ७९ प्रतिशत मत प्राप्त गरे। उनका प्रतिस्पर्धी फ्लाभियो बोल्सोनारोले ४८ दशमलव २१ प्रतिशत मत पाए। फ्लाभियो पूर्वराष्ट्रपति जैर बोल्सोनारोका छोरा हुन्। पहिलो चरणमा अग्रता कायम गरेका फ्लाभियोलाई निर्णायक चरणमा पछि पार्दै लुलाले चौथो पटक राष्ट्रपति बन्ने बाटो खोलेका छन्।

उनको नयाँ कार्यकाल सन् २०२७ जनवरी ५ देखि सुरु हुनेछ। यो जितको अर्थ ब्राजिलमा एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई पराजित गर्नु मात्र होइन। यसले ल्याटिन अमेरिकामा बढ्दो दक्षिणपन्थी राजनीतिक प्रभाव, वासिङ्टनको क्षेत्रीय रणनीति र चीनसहितका उदाउँदा शक्तिसँग ब्राजिलले कायम राख्दै आएको सम्बन्धको भविष्यबारे पनि महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ।

विश्वको पाँचौँ ठूलो भूभाग भएको र ल्याटिन अमेरिकाकै सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र रहेको ब्राजिलको राजनीतिक निर्णयले त्यस क्षेत्रको सीमाभन्दा बाहिरसम्म प्रभाव पार्छ। कृषि उत्पादन, खनिज सम्पदा, ऊर्जा, औद्योगिक क्षमता र विशाल बजारका कारण ब्राजिल अमेरिका तथा चीन दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण साझेदार हो।

लुलाको पुनरागमनले यही सामरिक महत्त्वलाई फेरि चर्चाको केन्द्रमा ल्याएको छ। उनको जितले ब्राजिल चीन रुस भारत र दक्षिण अफ्रिकी सहकार्य साच्चै सकारात्मक रुपले नै अघि बढ्ने हो कि भन्ने सन्देश पनि दिएको छ। विश्व व्यवस्थामा नै प्रभाव पार्ने गरि यो संगठन अघि बढिरहँदा एक हस्ति पुन सत्तामा रहनु परम्परागत शक्ति र उग्र दक्षिण पन्थिहरुको लागि पक्कै सुखद होइन।

मजदुर आन्दोलनबाट राष्ट्रपतिको कुर्सीसम्म

सन् १९४५ अक्टोबर २७ मा ब्राजिलको उत्तरपूर्वी राज्य पर्नाम्बुकोको गरिब परिवारमा जन्मिएका लुलाको राजनीतिक जीवनको जग कुनै सम्पन्न परिवार, प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय वा शक्तिशाली राजनीतिक वंशमा थिएन। उनको जीवनको सुरुवात गरिबी, श्रम र अभावसँगको संघर्षबाट भएको थियो।

बाल्यकालमै परिवारसँगै उनी साओ पाउलो राज्यतर्फ बसाइँ सरे। परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले सानै उमेरमा काम गर्न थाले। उनले जुत्ता पालिस गर्ने, कार्यालयमा सहयोगीका रूपमा काम गर्ने र अन्य सानातिना रोजगारी गर्ने अनुभव बटुले।

चौध वर्षको उमेरमा कारखानामा काम गर्न थालेका उनले पछि धातुका सामान बनाउने उद्योगमा दक्ष मजदुरका रूपमा काम गरे। प्राविधिक तालिम लिएर धातु घुमाउने मेसिन सञ्चालन गर्ने सीपसमेत हासिल गरे।

कारखानामा काम गर्दा उनले मजदुरको न्यून ज्याला, असुरक्षित कार्यस्थल, लामो कामको समय र सामाजिक असमानतालाई नजिकबाट अनुभव गरे। यही अनुभवले उनको राजनीतिक चेतना विकास गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

सन् १९७० को दशकमा ब्राजिल सैनिक शासनअन्तर्गत थियो। राजनीतिक स्वतन्त्रता सीमित थियो र श्रमिक आन्दोलनमाथि पनि नियन्त्रण थियो। त्यस्तो अवस्थामा लुला मजदुर सङ्गठनमा सक्रिय भए। सन् १९७५ मा साओ बर्नार्डो दो क्याम्पो र डियाडेमाका धातु उद्योगका मजदुरको सङ्घको अध्यक्ष बनेपछि उनको राजनीतिक पहिचान राष्ट्रिय स्तरमा फैलिन थाल्यो।

सन् १९७० को दशकको अन्त्यतिर उनले नेतृत्व गरेका मजदुर आन्दोलन र हडतालले सैनिक शासनलाई चुनौती दिए। उनी केवल ज्याला वृद्धि माग्ने मजदुर नेतामा सीमित रहेनन्स लोकतन्त्र, श्रमिक अधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रताको पक्षमा उभिने नेताका रूपमा स्थापित भए।

सन् १९८० मा उनले मजदुर पार्टी अर्थात् वर्कर्स पार्टी (पीटी) स्थापना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। त्यसको केही वर्षपछि स्वतन्त्र मजदुर सङ्घहरूको राष्ट्रिय छाता सङ्गठन निर्माणमा पनि उनी सक्रिय भए। मजदुर, किसान, वामपन्थी बुद्धिजीवी र सामाजिक न्यायका पक्षधरहरूलाई एउटै राजनीतिक धारमा जोड्ने प्रयासले उनको राजनीतिक आधार विस्तार गर्‍यो।

यद्यपि राष्ट्रपतिको यात्रामा उनी पटकपटक असफल भए। सन् १९८९, १९९४ र १९९८ का राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा पराजित भएपछि पनि उनले राजनीति छाडेनन्। सन् २००२ मा चौथो प्रयासमा सफलता हासिल गरे र सन् २००३ मा पहिलो पटक राष्ट्रपति बने।

उनको पहिलो कार्यकालमा गरिबी न्यूनीकरण, सामाजिक सुरक्षा, न्यून आय भएका परिवारलाई आर्थिक सहायता र रोजगारी विस्तारका कार्यक्रमले विशेष महत्त्व पाए। सामाजिक सहायता कार्यक्रमहरूले लाखौँ परिवारको जीवनमा परिवर्तन ल्याए। आर्थिक वृद्धिसँगै सामाजिक असमानता घटाउने प्रयास उनको राजनीतिक पहिचानको प्रमुख आधार बन्यो।

सन् २००६ मा पुनः निर्वाचित भएपछि उनले दोस्रो कार्यकाल पनि पूरा गरे। त्यसबेला ब्राजिलको अर्थतन्त्र विस्तार भइरहेको थियो र देशले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो प्रभाव बढाउँदै थियो।

तर उनको राजनीतिक यात्रा सधैँ सहज रहेन। भ्रष्टाचारसम्बन्धी मुद्दामा दोषी ठहर भएपछि सन् २०१८ मा उनी जेल गए। त्यसले उनको राजनीतिक भविष्य लगभग समाप्त भएको जस्तो देखिएको थियो। पछि ब्राजिलको सर्वोच्च अदालतले उनको मुद्दामा भएका न्यायिक त्रुटि र अधिकारक्षेत्रसम्बन्धी प्रश्नका आधारमा दोषसिद्धि उल्ट्यायो। त्यसपछि उनी निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्न योग्य बने।

सन् २०२२ मा उनले तत्कालीन राष्ट्रपति जैर बोल्सोनारोलाई अत्यन्तै कम मतान्तरले पराजित गरे। त्यसपछि सन् २०२३ मा तेस्रो कार्यकाल सुरु गरे। यस पटक पनि उनी दक्षिणपन्थी राजनीतिक चुनौती पार गर्दै निर्वाचित भएका छन्। यससँगै उनी ब्राजिलको इतिहासमा चार पटक राष्ट्रपति निर्वाचित हुने नेता बनेका छन्।

लुलाको जीवनले देखाउँछ-राजनीतिमा व्यक्तिगत पराजयले सधैँ यात्राको अन्त्य गर्दैन। तर उनको सफलता केवल गरिब परिवारमा जन्मिएको वा मजदुर आन्दोलनबाट आएको कारणले मात्र सम्भव भएको होइन। बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिलाई बुझ्ने क्षमता, विभिन्न समूहलाई जोड्ने रणनीति र प्रतिकूल अवस्थामा पनि राजनीतिक आधार जोगाइराख्ने कौशलले उनको पुनरागमन सम्भव बनाएको हो।

दक्षिणपन्थी लहरमा ब्रेक हो लुलाको जित

ब्राजिलको निर्वाचनलाई क्षेत्रीय राजनीतिक सन्दर्भबाट अलग गरेर बुझ्न सकिँदैन। ल्याटिन अमेरिकाका विभिन्न देशमा परम्परागत वामपन्थी शक्तिप्रति असन्तुष्टि बढ्दै जाँदा दक्षिणपन्थी र कन्जरभेटिभ दलहरूले जनसमर्थन प्राप्त गरिरहेका छन्। अर्जेन्टिनामा जाभियर मिलेईको उदय, चिलीमा दक्षिणपन्थी शक्तिहरूको प्रभाव र अन्य देशमा सुरक्षा, आप्रवासन, महँगी तथा सरकारी खर्चलाई प्रमुख मुद्दा बनाउने राजनीतिक धारको विस्तारले यस क्षेत्रको राजनीतिक दिशा परिवर्तन भइरहेको संकेत गरेको छ।

यस्तो समयमा ब्राजिलको निर्वाचनमा फ्लाभियो बोल्सोनारोले प्राप्त गरेको ४८ दशमलव २१ प्रतिशत मतलाई पनि सामान्य रूपमा लिन मिल्दैन। उनी पराजित भए पनि देशको लगभग आधा वैध मत उनको पक्षमा परेको छ। त्यसैले लुलाको विजयलाई दक्षिणपन्थी राजनीतिको अन्त्यका रूपमा बुझ्नु गलत हुनेछ।

बरु यसले ब्राजिलको समाज गहिरो राजनीतिक ध्रुवीकरणमा रहेको देखाउँछ। लुलाले सामाजिक सुरक्षा, गरिबी न्यूनीकरण, लोकतान्त्रिक संस्थाको संरक्षण र राष्ट्रिय स्वाधीनताको मुद्दालाई अगाडि सारे। अर्कोतर्फ फ्लाभियोले सार्वजनिक सुरक्षा, अपराध नियन्त्रण, आर्थिक व्यवस्थापन र आफ्ना पिता जैर बोल्सोनारोमाथि भएको कानुनी कारबाहीलाई चुनावी मुद्दा बनाए।

जैर बोल्सोनारो सन् २०२२ को निर्वाचनमा पराजित भएपछि सत्ता उल्ट्याउने षड्यन्त्र गरेको अभियोगमा दोषी ठहर भएका छन्। अदालतले उनलाई २७ वर्ष तीन महिनाको जेल सजाय सुनाएको छ। फ्लाभियोले आफ्ना पितामाथि राजनीतिक प्रतिशोध साँधिएको दाबी गर्दै आएका छन्। निर्वाचनमा यही विषय दक्षिणपन्थी मतदातालाई एकजुट बनाउने आधारमध्ये एक बन्यो।

पहिलो चरणमा फ्लाभियोले ४७।०३ प्रतिशत मत प्राप्त गर्दा लुलाको मत ४५।१६ प्रतिशत थियो। तर दोस्रो चरणमा परिणाम उल्टियो। यसले निर्वाचनको पहिलो चरणमा देखिएको अग्रता निर्णायक विजयको प्रत्याभूति नहुने र मतदाताको अन्तिम परिचालनले परिणाम बदल्न सक्ने देखाएको छ।

लुलाको विजयमा सामाजिक कार्यक्रमबाट लाभान्वित भएका न्यून आयका परिवार, उत्तरपूर्वी ब्राजिलका मतदाता, लोकतन्त्रको पक्षमा उभिएका समूह र दक्षिणपन्थी राजनीतिको विकल्प खोजिरहेका मतदाताको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो।

तर निर्वाचनको परिणाम सार्वजनिक भएपछि पनि राजनीतिक तनाव समाप्त भएको छैन। फ्लाभियोले मतदान प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउँदै परिणाम बदरको माग गर्ने बताएका छन्। मतदानको समय दुई घण्टा थप्ने अन्तिम समयको निर्णयलाई उनले चुनौती दिएका छन्। निर्वाचन अधिकारीहरूले उक्त निर्णयले परिणाम परिवर्तन नगरेको बताएका छन्।

यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट हुन्छ-लोकतन्त्रमा चुनाव जित्नु र समाजलाई राजनीतिक रूपमा एकताबद्ध गर्नु फरक कुरा हुन्। लुलाले पहिलो काम पूरा गरेका छन्। दोस्रो काम उनका लागि अझ कठिन हुनेछ।

ब्रिक्सको शक्ति र ब्राजिलको रणनीतिक महत्त्व

ब्राजिलको निर्वाचनको अन्तर्राष्ट्रिय अर्थ बुझ्न ब्रिक्सलाई हेर्न आवश्यक छ। ब्राजिल, रुस, भारत, चीन र दक्षिण अफ्रिकाबाट सुरु भएको ब्रिक्स अहिले विस्तार हुँदै गएको बहुपक्षीय समूह हो। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा पश्चिमी शक्तिहरूको परम्परागत प्रभुत्वको विकल्प खोज्ने, विकासशील देशको आवाज बलियो बनाउने, आर्थिक सहकार्य बढाउने र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा सुधारको माग गर्ने उद्देश्य अघि सारेको छ।

ब्राजिल यस समूहको संस्थापक सदस्य हो। त्यसैले ब्रिक्समा उसको भूमिका केवल सदस्य राष्ट्रको हैसियतमा सीमित छैन। ल्याटिन अमेरिका र विश्वका अन्य विकासशील क्षेत्रबीच आर्थिक तथा राजनीतिक सहकार्य विस्तार गर्न ब्राजिलले सेतुको काम गर्न सक्छ।

लुला लामो समयदेखि विश्व व्यवस्था केही शक्तिशाली राष्ट्रको नियन्त्रणमा मात्र रहन नहुने धारणा राख्दै आएका छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार, विकासशील देशको प्रतिनिधित्व विस्तार, जलवायु परिवर्तनको सामना र विश्व व्यापारमा समान अवसर उनको कूटनीतिक प्राथमिकतामा पर्दै आएका छन्।

उनका लागि ब्रिक्स पश्चिमविरोधी सैन्य गठबन्धन होइन। बरु विश्व राजनीतिमा विभिन्न शक्तिबीच सन्तुलन कायम गर्ने, आर्थिक सम्बन्ध विविधीकरण गर्ने र विकासशील देशको सामूहिक प्रभाव बढाउने मञ्च हो।

चीनसँगको सम्बन्ध यस रणनीतिको केन्द्रमा छ। चीन ब्राजिलको प्रमुख व्यापारिक साझेदार हो। ब्राजिलबाट सोयाबिन, फलाम अयस्क, तेल र अन्य कृषि तथा खनिज उत्पादन चीनतर्फ निर्यात हुन्छन्। चीनबाट ब्राजिलले औद्योगिक सामान, विद्युतीय उपकरण र विभिन्न प्रकारका प्रविधिजन्य वस्तु आयात गर्छ।

यस सम्बन्धले ब्राजिललाई ठूलो बजार उपलब्ध गराएको छ। तर चीनमाथिको व्यापारिक निर्भरता अत्यधिक बढ्दा नयाँ जोखिम पनि सिर्जना हुन सक्छ। त्यसैले लुलाको रणनीतिलाई चीनसँग नजिकिने नीतिका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूरो हुन्छ। उनको उद्देश्य विभिन्न देशसँग आर्थिक सम्बन्ध कायम राख्दै ब्राजिलको निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता सुरक्षित गर्नु हो।

भारतसँगको सम्बन्ध पनि यही सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ। ब्राजिल र भारत दुवै विकासशील विश्वको प्रतिनिधित्व विस्तार गर्न चाहन्छन्। दुवै देश ब्रिक्सका सदस्य हुन् र कृषि, औषधि, प्रविधि, ऊर्जा, व्यापार तथा बहुपक्षीय संस्थाको सुधारमा सहकार्य गर्न सक्छन्।

रुससँगको सम्बन्धमा पनि ब्रिक्स र बहुपक्षीय कूटनीति महत्त्वपूर्ण छन्। यद्यपि यस्ता सम्बन्धलाई एउटै राजनीतिक ध्रुवमा आबद्ध भएको अर्थमा बुझ्न मिल्दैन। ब्राजिलले आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार विभिन्न शक्तिसँग सहकार्य गर्दै आएको छ।

यही कारण लुलाको पुनर्निर्वाचनलाई चीन वा रुसको जितका रूपमा व्याख्या गर्नु पनि उचित हुँदैन। यसलाई ब्राजिलले आफ्नो विदेश नीतिमा कायम राख्न चाहेको रणनीतिक स्वतन्त्रताको निरन्तरताका रूपमा बुझ्नु बढी सान्दर्भिक हुन्छ।

ब्रिक्सको भविष्य पनि यसैमा निर्भर छ। सदस्य राष्ट्रबीच आर्थिक आकार, राजनीतिक व्यवस्था, क्षेत्रीय प्राथमिकता र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दामा फरक धारणा छन्। त्यसैले ब्रिक्सले साझा प्रभाव निर्माण गर्न सक्ने वा नसक्ने कुरा सदस्यहरूको घोषणाभन्दा पनि ठोस आर्थिक सहकार्य, वित्तीय संरचना, व्यापार र विकास परियोजनामा देखिने प्रगतिले निर्धारण गर्नेछ।

अमेरिका र ब्राजिलः प्रतिस्पर्धासँगै सहकार्य

अमेरिकासँगको सम्बन्ध लुलाको नयाँ कार्यकालको सबैभन्दा संवेदनशील पक्षमध्ये एक हुनेछ। अमेरिका र ब्राजिलबीच व्यापार, लगानी, सुरक्षा, प्रविधि, वातावरण र क्षेत्रीय राजनीतिमा सहकार्यका धेरै सम्भावना छन्। तर दुवै देशको विदेश नीतिमा देखिने भिन्नताले सम्बन्धलाई समयसमयमा तनावपूर्ण बनाउने गरेको छ।

ट्रम्प र जैर बोल्सोनारोबीच विगतमा निकट सम्बन्ध थियो। दुवै नेताको राजनीतिक शैली, रूढिवादी सामाजिक दृष्टिकोण र राष्ट्रवादको व्याख्यामा समानता देखिन्थ्यो। फ्लाभियोले पनि अमेरिकासँग सम्बन्ध सुधार गर्ने र ब्राजिललाई वासिङ्टनको क्षेत्रीय रणनीतिसँग नजिक लैजाने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए।

तर लुलाको जितले अमेरिकी प्रशासनको त्यस्तो अपेक्षालाई जटिल बनाएको छ। ट्रम्प प्रशासनले ल्याटिन अमेरिकामा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न व्यापारिक दबाब, भन्सार महसुल, प्रतिबन्ध र सुरक्षा सहकार्यलाई महत्त्व दिँदै आएको छ। लागूऔषध तस्करी नियन्त्रणका नाममा क्षेत्रीय सैन्य सहकार्य विस्तार गर्ने प्रयास पनि त्यसैको हिस्सा हो।

ब्राजिल भने आफ्नो भूभागमा विदेशी सैन्य हस्तक्षेप स्वीकार नगर्ने र आन्तरिक सुरक्षासम्बन्धी विषयमा आफ्नै संस्थाको अधिकार कायम राख्ने पक्षमा छ। लुलाले संगठित अपराधविरुद्धको लडाइँ ब्राजिलले आफ्नै कानुन र संस्थामार्फत सञ्चालन गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्।

यसको अर्थ ब्राजिल अमेरिकासँग सुरक्षा सहकार्य गर्नै चाहँदैन भन्ने होइन। बरु सहकार्यको स्वरूप, सर्त र अधिकारको प्रश्नमा उसले आफ्नो निर्णय क्षमता सुरक्षित राख्न खोजेको हो। लुलाले अमेरिकासँगको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा बिगार्न चाहेका छैनन्। व्यापार, लगानी, औद्योगिक उत्पादन र प्रविधिमा सहकार्यका सम्भावना छन्। ब्राजिलका निर्यातकर्तालाई अमेरिकी बजारमा सहज पहुँच आवश्यक छ। अर्कोतर्फ अमेरिका पनि चीनमाथिको आफ्नो आपूर्ति निर्भरता घटाउन चाहन्छ।

यहीँबाट दुर्लभ खनिजको प्रश्न उठ्छ। ब्राजिलसँग दुर्लभ पृथ्वीका खनिजको ठूलो भण्डार छ। आधुनिक विद्युतीय उपकरण, शक्तिशाली चुम्बक, विद्युतीय सवारीसाधन, पवन ऊर्जा प्रविधि र विभिन्न प्रकारका सैन्य उपकरण निर्माणमा यस्ता खनिजको आवश्यकता पर्छ। चीनले दुर्लभ पृथ्वीका खनिजको प्रशोधन र आपूर्ति शृंखलामा बलियो स्थान कायम राखेकाले अमेरिका वैकल्पिक स्रोतको खोजीमा छ।

ब्राजिलको अर्को महत्त्वपूर्ण खनिज नायोबियम हो। विश्वव्यापी नायोबियम उत्पादनमा ब्राजिलको हिस्सा अत्यन्त ठूलो छ। यसको प्रयोग विशेष प्रकारका इस्पात र अन्य औद्योगिक सामग्री उत्पादनमा हुन्छ। यी खनिजले ब्राजिललाई अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक प्रतिस्पर्धामा रणनीतिक महत्त्व दिएका छन्। तर खनिजको ठूलो भण्डार हुनु र त्यसबाट दीर्घकालीन राष्ट्रिय लाभ लिन सक्नु फरक कुरा हो।

उत्खनन, प्रशोधन, प्रविधि, वातावरणीय संरक्षण र मूल्य अभिवृद्धिमा राष्ट्रिय क्षमता बढाउन नसके ब्राजिल कच्चा पदार्थ आपूर्ति गर्ने देशमै सीमित हुन सक्छ। लुला प्रशासनका लागि चुनौती यही हो- विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने तर प्राकृतिक स्रोतको नियन्त्रण र त्यसबाट प्राप्त हुने लाभमाथि राष्ट्रिय हित सुरक्षित राख्ने।

अमेरिकासँग सम्झौता गर्नु ब्राजिलका लागि गलत होइन। चीनसँग व्यापार विस्तार गर्नु पनि गलत होइन। प्रश्न कुन देशसँग सम्बन्ध राख्ने भन्नेभन्दा पनि सम्बन्धको सर्त कसले निर्धारण गर्छ भन्ने हो। यहीँ पुगेर लुलाको विदेश नीतिको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।

जितसँगै फेरि शासनको परीक्षा

लुलाको पुनर्निर्वाचनले ब्राजिलमा राजनीतिक स्थिरता कायम हुने प्रत्याभूति दिँदैन। निर्वाचनमा प्राप्त मतले राष्ट्रपति चयन गर्छ, तर शासन सञ्चालनका लागि संसद्को समर्थन, आर्थिक स्रोत र जनविश्वास आवश्यक पर्छ। यस निर्वाचनमा लुलाले जित हासिल गरे पनि ब्राजिलको संसद्मा दक्षिणपन्थी र रूढिवादी शक्तिहरूको प्रभाव बलियो छ। तल्लो सदन र सिनेटमा उनको पार्टीको एकल बहुमत छैन। त्यसैले सामाजिक कार्यक्रम, आर्थिक सुधार, कर नीति, वातावरण संरक्षण र अन्य महत्त्वपूर्ण निर्णय कार्यान्वयन गर्न उनले गठबन्धनका दलसँग सम्झौता गर्नुपर्नेछ।

त्यसमाथि जनताका अपेक्षा पनि ठूलो छन्। महँगी, जीवनयापनको खर्च, सार्वजनिक सुरक्षा, भ्रष्टाचारसम्बन्धी विवाद र रोजगारीका अवसर ब्राजिलका प्रमुख मुद्दा हुन्। लोकतन्त्रको रक्षा र राष्ट्रिय स्वाधीनताको नारा महत्त्वपूर्ण भए पनि नागरिकले दैनिक जीवनमा सुधार अनुभव गर्न सकेनन् भने राजनीतिक समर्थन घट्न सक्छ।

लुलाका लागि अर्को चुनौती राजनीतिक ध्रुवीकरण हो। उनका पक्षमा मतदान नगरेका लाखौँ नागरिकको असन्तुष्टिलाई बेवास्ता गरेर अघि बढ्न सम्भव छैन। निर्वाचन जितेपछि सम्पूर्ण देशको राष्ट्रपति बन्ने उनको प्रतिबद्धता व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

अर्कोतर्फ ब्राजिलले चीन र अमेरिकाबीचको प्रतिस्पर्धामा आफ्नो स्थान निर्धारण गर्दा आर्थिक लाभ र राजनीतिक स्वतन्त्रताबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्नेछ। कुनै एउटा शक्तिसँग अत्यधिक निर्भरता बढाउनु ब्राजिलको दीर्घकालीन हितमा नहुन सक्छ।

ब्रिक्समा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै अमेरिका र युरोपसँग पनि सहकार्य गर्न सक्नु नै उसको कूटनीतिक क्षमताको मापन हुनेछ। यस अर्थमा ब्राजिलको निर्वाचन नेपालजस्ता विकासशील मुलुकका लागि पनि अध्ययनयोग्य छ। भौगोलिक अवस्थिति, आर्थिक निर्भरता र शक्तिशाली राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धका कारण नेपालले पनि आफ्नो विदेश नीतिमा सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ।

ब्राजिलको आर्थिक आकार, राजनीतिक प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच नेपालसँग तुलना गर्न मिल्दैन। तर राष्ट्रिय हितका आधारमा विभिन्न शक्तिसँग सम्बन्ध सञ्चालन गर्ने प्रश्न दुवै देशका लागि महत्त्वपूर्ण छ। लुलाको विदेश नीतिबाट लिन सकिने मुख्य पाठ कुनै एउटा शक्ति रोज्नु होइन, बरु राष्ट्रिय प्राथमिकता स्पष्ट पार्नु हो।

आर्थिक सम्बन्ध विविधीकरण, प्राकृतिक स्रोतको राष्ट्रिय हितअनुकूल उपयोग, बहुपक्षीय मञ्चमा सक्रियता र शक्तिशाली राष्ट्रसँगको सम्बन्धमा निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता- यी सबै विषय ब्राजिलको वर्तमान राजनीतिक यात्रासँग जोडिएका छन्।

लुलाको जित कसको हार?

ब्राजिलको निर्वाचनलाई ट्रम्पको हार, चीनको जित वा वामपन्थको पुनरागमन भनेर मात्र बुझ्नु सतही विश्लेषण हुनेछ। यसले ती सबै पक्षलाई छोए पनि निर्वाचनको मुख्य सन्देश ब्राजिलका मतदाताले आफ्नो देशको राजनीतिक र कूटनीतिक दिशा आफैँ निर्धारण गर्न चाहेको भन्ने हो।

लुलाले गरिब परिवारबाट सुरु गरेको जीवनयात्रालाई चार पटक राष्ट्रपतिको निर्वाचन जित्ने राजनीतिक उपलब्धिमा परिणत गरेका छन्। तर उनको व्यक्तिगत सफलता र ब्राजिलको दीर्घकालीन सफलता एउटै कुरा होइनन्।

यदि उनले गरिबी न्यूनीकरण, रोजगारी, सार्वजनिक सुरक्षा र आर्थिक अवसरमा सुधार गर्न सके भने उनको विजयले लोकतान्त्रिक राजनीतिमा जनविश्वास बढाउन सक्छ। यदि संसद्सँगको संघर्ष, आर्थिक कठिनाइ र राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई व्यवस्थापन गर्न सकेनन् भने यही जनसमर्थन पनि कमजोर हुन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय तहमा उनले अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई टकरावमा सीमित नगरी सहकार्यको अवसर खोज्नुपर्नेछ। चीनसँगको आर्थिक सम्बन्धलाई कायम राख्दै अन्य बजार र प्रविधिका स्रोत विस्तार गर्नुपर्नेछ। ब्रिक्सलाई केवल राजनीतिक घोषणाको मञ्च नभई ठोस आर्थिक सहकार्यको माध्यम बनाउनुपर्नेछ।

खासमा लुलाको जितले अमेरिकी प्रभाव समाप्त भएको छैन, चीनको विश्वव्यापी प्रभाव निर्विवाद बनेको छैन र ल्याटिन अमेरिकामा दक्षिणपन्थी राजनीति कमजोर भइसकेको पनि छैन। तर यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ- विश्व राजनीतिमा शक्तिशाली राष्ट्रको इच्छा मात्र निर्णायक हुँदैन।

आफ्ना आन्तरिक प्राथमिकता, आर्थिक हित र राष्ट्रिय स्वाधीनताबारे सचेत मतदाताले पनि अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। ब्राजिलका मतदाताले लुलालाई अर्को अवसर दिएका छन्। अब उनले आफ्नो राजनीतिक इतिहासको विरासतलाई भविष्यको आर्थिक तथा सामाजिक उपलब्धिमा बदल्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुनेछ। निर्वाचनमा लुलाले चौथो पटक राष्ट्रपति हुने त भएका छन तर उनको वास्तविक परीक्षा भने यो कार्यकालमा हुनेछ।