विज्ञानले पनि तिहारलाई असल पर्व मान्छ

नेपालमा दीपावली अर्थात् तिहार धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक तथा कृषि परम्परासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। भगवान् रामको अयोध्या आगमनको स्मरण, अन्धकारमाथि प्रकाश र अज्ञानमाथि ज्ञानको विजय, धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा तथा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामनाका लागि यो पर्व मनाइन्छ।

कृषि कर्ममा सहयोग गर्ने पशुपन्छीहरु काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गरेर मानिसले प्रकृति र पशुपन्छीप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्छन् भने भाइटीका र देउसीभैलोले पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकतालाई बलियो बनाउँछन्। यसका साथै तिहारले मानिसलाई घर मात्र होइन, आफ्नो मन पनि स्वच्छ बनाउन, अज्ञान र नकारात्मकता त्याग्न तथा ज्ञान, विवेक, करुणा र सद्भावको प्रकाश फैलाउन प्रेरित गर्छ। यसरी तिहार धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र नभई मानवीय सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनमा सकारात्मक परिवर्तनको प्रतीक पनि हो।

यस पर्वलाई विज्ञानको दृष्टिकोणबाट यसरी हेर्न सकिन्छ।

घरआँगनमा दियो बाल्ने, सरसफाइ गर्ने, परिवारका सदस्यसँग भेटघाट गर्ने, उपहार बाँड्ने र सामूहिक रूपमा उत्सव मनाउने अभ्यासहरू मानव मनोविज्ञान, स्नायु विज्ञान, सामाजिक सम्बन्ध र सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित छन्। यद्यपि यी अभ्यासका सम्भावित वैज्ञानिक लाभलाई धार्मिक मान्यताको वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। परम्पराको सांस्कृतिक महत्त्व र वैज्ञानिक प्रमाणको प्रकृति भिन्न हुन्छन्।

मानव सभ्यतामा प्रकाशले दैनिक जीवन, जैविक लय र सांस्कृतिक प्रतीकको निर्माणमा समेत भूमिका खेलेको छ।तिहारमा अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयलाई प्रतीकात्मक अर्थमा प्रस्तुत गरिन्छ। यसलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा प्रकाशले मानव शरीरमा पार्ने प्रभाव, उत्सवले मनमा उत्पन्न गर्ने अनुभूति र सामूहिक गतिविधिले सामाजिक सम्बन्धमा पार्न सक्ने योगदानबारे प्रश्न उठाउन सकिन्छ। यही दृष्टिकोणबाट तिहारलाई धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित नराखी मानव कल्याणसँग जोडेर विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

प्रकाश र मानव मस्तिष्कको सम्बन्ध

अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार मानव शरीरमा एउटा आन्तरिक जैविक घडी हुन्छ, जसले निद्रा, जागरण र अन्य जैविक प्रक्रियाको दैनिक लयलाई नियमित गर्न मद्दत गर्छ।यस्तै घडीको माध्यमबाट कुखुराको भालेले समय सूचना दिन्छ।आँखाबाट प्राप्त प्रकाशसम्बन्धी सूचना मस्तिष्कको सुप्राकियास्मेटिक न्युक्लियस नामक स्नायुकोषमा प्रवेश गर्दछ। यसलाई शरीरको जैविक घडीको मुख्य नियन्त्रक भन्न सकिन्छ। यसले मुख्यतः शरीरको दैनिक लय अर्थात् सर्केडियन रिदम नियमित बनाउन मद्दत गर्छ।जसले शरीरको जैविक घडीलाई वातावरणको दिनरात चक्रसँग समायोजन गर्छ। यस प्रक्रियामा मेलाटोनिनजस्ता हर्मोनको दैनिक लय पनि प्रभावित हुन्छ।मेलाटोनिन मानव शरीरमा प्राकृतिक रूपमा उत्पादन हुने एउटा हर्मोन हो, जसले मुख्यतः निद्रा र जागरणको जैविक चक्रलाई नियमन गर्छ।

सन् २०२२ मा टिमोथी एम ब्राउन र जर्ज सी ब्रेनार्डसहितका अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रकाशित गरेको प्रकाशसम्बन्धी अनुसन्धान प्रतिवेदनले स्वस्थ वयस्क मानिसमा दिन, साँझ र रातको प्रकाशले जैविक प्रक्रिया, निद्रा र जागरणलाई कसरी प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने विषयमा वैज्ञानिक सिफारिसहरू प्रस्तुत गरेको छ।यस अनुसन्धानमा बेलायतको म्यानचेस्टर विश्वविद्यालय र अमेरिकाको थोमस जेफर्सन विश्वविद्यालयलगायत संस्थाका अनुसन्धानकर्ताहरू संलग्न थिए।

यसबाट बिहानको प्राकृतिक प्रकाश र साँझको कृत्रिम प्रकाशले शरीरमा फरक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ। यसै आधारमा तिहारमा दियो बाल्दा मस्तिष्कमा विशेष प्रकारको परिवर्तन हुन्छ वा मानसिक स्वास्थ्य निश्चित रूपमा सुधार हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। दियोको प्रकाशको तीव्रता, त्यसको अवधि, वातावरण र व्यक्तिको अनुभवले प्रभावमा फरक पार्न सक्छन्।

तिहारको वैज्ञानिक महत्त्व यहीँबाट सुरु हुन्छ। परम्परागत दियोले मानिसलाई शान्त वातावरणमा बस्ने, आत्मचिन्तन गर्ने र परिवारसँग समय बिताउने अवसर दिन सक्छ। यस्तो अनुभवको प्रभाव प्रकाशको भौतिक गुणमा मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको सांस्कृतिक अर्थ र व्यक्तिगत अनुभूतिमा पनि निर्भर हुन्छ।

अनुष्ठान, सामाजिक सम्बन्ध र मानसिक कल्याण

तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामूहिक स्वरूप हो। परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुनु, आफन्तसँग भेटघाट गर्नु, उपहार आदानप्रदान गर्नु र साझा परम्परामा सहभागी हुनु सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएका गतिविधि हुन्।

सन् २०१८ मा निकोलस एम हब्सन, जुलियाना स्रोडर, जेन एल रिसेन, दिमित्रिस जाइगालाटस र माइकल इन्ज्लिक्टले प्रकाशित गरेको समीक्षात्मक अनुसन्धानले अनुष्ठानले भावना नियमन, ध्यान केन्द्रित गर्न र सामाजिक सम्बन्धको अनुभूति बलियो बनाउन भूमिका खेल्न सक्ने देखाएको छ। यी अनुसन्धानकर्ताहरू टोरन्टो विश्वविद्यालय, क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय बर्कले, सिकागो विश्वविद्यालय र कनेक्टिकट विश्वविद्यालयलगायत संस्थासँग सम्बन्धित थिए।

सन् २०२१ मा सारा जे चार्ल्स, भ्यालेरी भ्यान मुलुकम, जेनिफर ई ब्राउन, फ्रेजर वाट्स, रोबिन आईएम डनबर र मिगेल फारियासले प्रकाशित गरेको अध्ययनले धार्मिक तथा गैरधार्मिक सामूहिक अनुष्ठानमा सहभागी व्यक्तिहरूको भावनात्मक अवस्था र सामाजिक सम्बन्धको अनुभूतिमा आएको परिवर्तनको विश्लेषण गरेको थियो।उनीहरूले यस्ता गतिविधिपछि सकारात्मक भावनामा वृद्धि र सामाजिक सम्बन्धको अनुभूतिमा सुधार देखिएको उल्लेख गरेका छन्। यस अध्ययनमा बेलायतका कोभेन्ट्री विश्वविद्यालय र अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयलगायत संस्थाका अनुसन्धानकर्ता संलग्न थिए।

यी अध्ययन तिहारमाथि प्रत्यक्ष रूपमा गरिएका होइनन्। तथापि, तिनले तिहारजस्ता सामूहिक पर्वको मनोसामाजिक महत्त्व बुझ्न उपयोगी आधार दिन्छन्। साझा गतिविधिले मानिसबीच संवाद, सहकार्य र अपनत्वको भावना बढाउन सक्छ।परिवारका सदस्यसँग बिताएको समयले भावनात्मक सम्बन्धलाई बलियो बनाउन पनि सहयोग गर्न सक्छ।तर सबै व्यक्तिका लागि चाडपर्व खुसीको अवसर मात्र हुँदैन। पारिवारिक विवाद, आर्थिक कठिनाइ, शोक वा एक्लोपन भोगिरहेका व्यक्तिका लागि यस्ता समय मानसिक रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छन्।त्यसैले तिहारको सामाजिक महत्त्वबारे चर्चा गर्दा सकारात्मक पक्षसँगै यस्ता अनुभवलाई पनि बुझ्न आवश्यक छ।

सरसफाइको परम्परा र सार्वजनिक स्वास्थ्य

तिहारअघि घरआँगन सफा गर्ने परम्परालाई सार्वजनिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट पनि बुझ्न सकिन्छ। घरको धुलोमैलो हटाउने, फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने, भान्सा सफा राख्ने र खाद्य पदार्थ सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्ने अभ्यासले केही स्वास्थ्य जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ।

सफाइको लाभ धार्मिक कर्मकाण्डका कारण स्वतः प्राप्त हुने होइन। यसको प्रभाव वास्तविक सरसफाइको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। घर सफा गर्नु, हात धुनु, सुरक्षित खानेपानी प्रयोग गर्नु र खाद्य पदार्थलाई उचित तापक्रममा राख्नु फरक भए पनि परस्पर सम्बन्धित स्वास्थ्य अभ्यास हुन्।

व्यवस्थित वातावरणले दैनिक कामलाई सहज बनाउन सक्छ र केही व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा सहज अनुभूति पनि दिन सक्छ।तर सफा घर भएकै कारण मानसिक स्वास्थ्य सुधार हुन्छ भन्ने सरल निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। व्यक्तिको आर्थिक अवस्था, घरको संरचना, पारिवारिक जिम्मेवारी र मानसिक अवस्थाले पनि यस सम्बन्धलाई प्रभावित गर्छन्।

यस अर्थमा तिहारको सरसफाइ परम्परालाई धार्मिक विश्वास र व्यावहारिक स्वास्थ्य चेतनाबीचको सम्बन्धका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। परम्पराले मानिसलाई घर सफा गर्न प्रेरित गर्छ भने वैज्ञानिक ज्ञानले त्यो कामलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले अझ प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।

पटका, वायु प्रदूषण र उत्सवको वातावरणीय मूल्य

तिहारका वैज्ञानिक पक्षमध्ये सबैभन्दा प्रत्यक्ष रूपमा मापन गर्न सकिने विषय वायु प्रदूषण हो। पटका पड्काउँदा निस्कने धुवाँ, सूक्ष्म कण र विभिन्न रसायनिक पदार्थले वातावरणको गुणस्तर बिगार्न सक्छन्। यसले विशेषतः बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिलाई जोखिममा पार्न सक्छ।

भारतमा गरिएका विभिन्न अनुसन्धानले तिहारको समयमा पटाकाको प्रयोगसँगै वायु प्रदूषणमा अल्पकालीन वृद्धि हुन सक्ने देखाएका छन्। सन् २००३ मा खैवाल रविन्द्र, सुमन मोर र सीपी कौशिकले हरियाणाको हिसारमा गरेको अध्ययनले आतसबाजीसँग सम्बन्धित समयमा केही वायु प्रदूषकको मात्रा बढेको उल्लेख गरेको थियो। सन् २०१८ मा एस घाइ र एस सानेले दिल्लीको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दै तिहारका कारण वायु प्रदूषणमा वृद्धि हुन सक्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका थिए।

यी अध्ययनले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छन्: सांस्कृतिक उत्सवको आनन्द र वातावरणीय जिम्मेवारीबीच सन्तुलन आवश्यक छ। तिहारको मूल सांस्कृतिक अर्थलाई प्रकाश, सद्भाव र उत्सवसँग जोड्न सकिन्छ भने अत्यधिक धुवाँ र आवाज उत्पन्न गर्ने अभ्यासलाई कम गर्न सकिन्छ।

यद्यपि तिहारको समयमा वायु प्रदूषण बढ्नुको सम्पूर्ण कारण पटाका मात्र हुन् भन्न मिल्दैन। मौसम, हावाको गति, यातायात, निर्माणजन्य धुलो र अन्य प्रदूषण स्रोतले पनि प्रभाव पार्छन्। त्यसैले नेपालमा तिहारअघि, पर्वको समयमा र पर्वपछि वायुको गुणस्तर मापन गरी स्थानीय प्रमाण सङ्कलन गर्नु आवश्यक छ।

काठमाडौँ उपत्यकाजस्ता घना बस्तीमा यस्तो अध्ययन विशेष उपयोगी हुन सक्छ। यसबाट उत्सवको सांस्कृतिक महत्त्व कायम राख्दै जनस्वास्थ्यको सुरक्षा गर्ने नीति निर्माण गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।

के तिहारको वैज्ञानिक आधार यसको धार्मिक अर्थभन्दा फरक छ?

तिहारको वैज्ञानिक अध्ययन गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ : विज्ञानले यस पर्वको धार्मिक अर्थलाई प्रमाणित गर्न सक्छ कि सक्दैन? यसको उत्तर विज्ञानले खोज्ने प्रश्नको प्रकृतिमा निर्भर हुन्छ। धार्मिक परम्परामा रामको अयोध्या आगमन, लक्ष्मीपूजा वा अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयलाई विशेष अर्थ दिइन्छ। यी मान्यताको धार्मिक, नैतिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ।तर तिनलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा स्थापित गर्न सम्बन्धित ऐतिहासिक वा अनुभवजन्य प्रमाण आवश्यक हुन्छ।विज्ञानले भने प्रकाशले जैविक घडीमा पार्ने प्रभाव, सामूहिक अनुष्ठानले सामाजिक सम्बन्धमा पार्ने सम्भावित असर, सरसफाइले स्वास्थ्यमा पुर्‍याउने योगदान र पटाकाले वातावरणमा उत्पन्न गर्ने प्रदूषणको अध्ययन गर्न सक्छ।

यसैले विज्ञान र धर्मलाई अनिवार्य रूपमा विरोधी ठान्नु आवश्यक छैन। धर्मले जीवनलाई अर्थ दिने सांस्कृतिक र नैतिक संरचना प्रदान गर्न सक्छ भने विज्ञानले भौतिक तथा जैविक प्रक्रियाबारे परीक्षणयोग्य व्याख्या प्रस्तुत गर्छ। यी दुईको भूमिका फरक भए पनि समाजले दुवैलाई बुझ्ने क्रममा विवेक र प्रमाणको महत्त्व कायम राख्नुपर्छ।

नेपालमा अनुसन्धानको आवश्यकता

नेपालमा तिहारका विशिष्ट अभ्यास र मानव स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धबारे थप अनुसन्धान आवश्यक छ। उदाहरणका लागि, पारिवारिक भेटघाटमा सहभागिता र सामाजिक सम्बन्धको अनुभूतिबीच कस्तो सम्बन्ध छ? तिहारको समयमा वायु प्रदूषणको मात्रा कति परिवर्तन हुन्छ? दियो बाल्ने, घर सफा गर्ने र सामूहिक गतिविधिमा सहभागी हुने अभ्यासले मानिसको अनुभूत मानसिक सहजतामा कुनै मापनयोग्य परिवर्तन ल्याउँछ?

यी प्रश्नको उत्तर अनुमानका आधारमा होइन, व्यवस्थित अनुसन्धानबाट खोजिनुपर्छ। काठमाडौं उपत्यकाका सहरी तथा अर्धसहरी बस्तीमा सर्वेक्षण, वातावरणीय मापन र अन्तर्वार्तामार्फत यस्तो अध्ययन गर्न सकिन्छ। विभिन्न उमेर, आर्थिक अवस्था र पारिवारिक संरचनाका व्यक्तिलाई समेट्दा नतिजा अझ उपयोगी हुन सक्छ।

यस्तो अनुसन्धानले तिहारको सांस्कृतिक मूल्यलाई स्वास्थ्य तथा वातावरणीय नीतिसँग जोड्न मद्दत गर्नेछ। साथै, नेपाली समाजमा प्रचलित परम्परालाई आधुनिक वैज्ञानिक चेतनासँग संवाद गराउने अवसर पनि प्रदान गर्नेछ।

परम्पराको सम्मान, विज्ञानको विवेक

तिहारलाई विज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्दा प्रकाश र जैविक घडी, अनुष्ठान र मनोवैज्ञानिक कल्याण, पारिवारिक सम्बन्ध, सरसफाइ तथा वातावरणीय स्वास्थ्यबीच विभिन्न सम्बन्ध देखिन्छन्। तर यी सम्बन्धको प्रमाणको स्तर भिन्नभिन्न छ। प्रकाशले जैविक लयलाई प्रभावित गर्छ भन्ने विषयमा बलियो वैज्ञानिक आधार छ। सामूहिक अनुष्ठानले सामाजिक सम्बन्ध र भावनामा भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने अनुसन्धान उपलब्ध छ।

अर्कोतर्फ पटाकाबाट हुने वायु प्रदूषणलाई वातावरणीय स्वास्थ्यको प्रत्यक्ष चुनौतीका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। तर यी तथ्यका आधारमा तिहारका सबै धार्मिक मान्यता वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छन् वा दियो बाल्दा निश्चित स्वास्थ्य लाभ हुन्छ भन्ने दाबी गर्न मिल्दैन। वैज्ञानिक दृष्टिकोणको मूल विशेषता नै प्रमाणित तथ्य, सम्भावित व्याख्या र अप्रमाणित दाबीबीच स्पष्ट भिन्नता कायम राख्नु हो।

तिहारको सबैभन्दा उपयोगी आधुनिक व्याख्या यसको सांस्कृतिक महत्त्व कायम राख्दै प्रकाश, सामाजिक सद्भाव, सरसफाइ, आत्मचिन्तन र वातावरणीय जिम्मेवारीलाई प्रोत्साहन गर्ने अवसरका रूपमा हेर्नु हो। परम्पराले मानिसलाई जोड्न सक्छ; विज्ञानले त्यस परम्परालाई अझ सुरक्षित, स्वस्थ र विवेकपूर्ण बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।

उज्यालोको वास्तविक अर्थ केवल घरमा दियो बाल्नुमा सीमित छैन। अरूको जीवनमा आशा जगाउनु, परिवार र समुदायबीच सम्बन्ध बलियो बनाउनु तथा आफ्नो व्यवहारबाट वातावरण र सार्वजनिक स्वास्थ्यको संरक्षण गर्नु पनि त्यसको महत्त्वपूर्ण सामाजिक अर्थ हो।