हिमाल प्रेस 
काठमाडौँ- प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देलले भारत, चीन र बेलायत भ्रमणपछि अमेरिका जाने तयारी गरेका छन्। उनको सम्भावित अमेरिका भ्रमणको सन्दर्भमा अमेरिकाले नेपाली सेनाको विपद् प्रतिकार्य क्षमता अभिवृद्धिका लागि १५ करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढी मूल्यका अमेरिकी निर्माणका हेलिकोप्टर, ड्रोन र नदीमा चल्ने उद्धार डुंगा उपलब्ध गराउने घोषणा गरेको छ।
यसले नेपाल- अमेरिका सैनिक सम्बन्धमा विपद् व्यवस्थापन र प्राविधिक सहयोगको महत्त्वलाई थप उजागर गरेको छ। नेपालका लागि अमेरिकी कार्यवाहक राजदूत मेगन बोल्डिनले बिहीबार प्रधानसेनापति सिग्देलसँग भेट गरी नेपाल-अमेरिका साझेदारी तथा गत अगस्टको विनाशकारी बाढीपछिको पुनर्स्थापना र विपद् पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्यमा भइरहेको सहयोगबारे छलफल गरेकी हुन्।
अमेरिकी दूतावासका अनुसार नयाँ सहयोगले खोज तथा उद्धार, घाइतेको हवाई उद्धार र आपत्कालीन प्रतिकार्य क्षमता सुदृढ बनाउन मद्दत गर्नेछ। सामग्रीको आपूर्ति सन् २०२७ देखि सुरु हुने जनाइएको छ। यो सहयोग यसअघि अमेरिकाले उपलब्ध गराएका करिब ३ करोड ८० लाख अमेरिकी डलर बराबरका एम-२८ स्काईट्रक विमानको निरन्तरता हो। यसअघि पनि चरणवद्द रुपमा अमेरिकाले हेलिकप्टर र स्काइ ट्रक उपलब्ध गराएको थियो।
ती विमानले राहत कार्यमा सहयोग गर्दै आएका छन्। नयाँ सामग्रीले नेपालको खोज तथा उद्धार, हवाई चिकित्सा उद्धार र आपत्कालीन प्रतिकार्य क्षमतामा थप सहयोग पुग्ने अमेरिकी पक्षको भनाइ छ। सिग्देलको अमेरिका भ्रमणको मिति र औपचारिक कार्यसूचीबारे विस्तृत विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन। तर भारत, चीन र बेलायतसँगको उनको पछिल्लो सैनिक कूटनीतिक सक्रियताका बीच अमेरिका भ्रमणलाई पनि द्विपक्षीय सैनिक सम्बन्ध, क्षमता विकास र विपद् व्यवस्थापन सहकार्यका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिएको छ।
भारत, चीन र बेलायतपछि अमेरिका
प्रधानसेनापति सिग्देलले यसअघि चीन र बेलायतको भ्रमण गरिसकेका छन्। चीन भ्रमण (सेप्टेम्बर २०२६) का क्रममा उनले चिनियाँ रक्षा अधिकारीसँग भेटवार्ता गर्नुका साथै बेइजिङ सियाङसान फोरममा सहभागिता जनाएका थिए। बेलायत भ्रमण (अक्टोबर २०२६) का क्रममा उनले बेलायती सेनाका प्रमुख जनरल सर रोली वाकरसहित वरिष्ठ सैनिक अधिकारीसँग भेटवार्ता गरेका थिए।
भारतसँग नेपाली सेनाको ऐतिहासिक सम्बन्ध र परम्परागत सहयोग निरन्तर छ, हालै भारतीय सेना प्रमुखको नेपाल भ्रमणले पनि त्यो स्पष्ट पार्छ। दुई देशबीच सेनापतिलाई दिने सम्मानको परम्परा पनि कायम छ। यी भ्रमणहरू नेपालको सैनिक कूटनीतिलाई परम्परागत सम्बन्धबाट अघि बढाउँदै तालिम, व्यावसायिक क्षमता, सुरक्षा संवाद र विपद् व्यवस्थापनमा सहकार्य विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएका छन्।
भारतसँग नेपाली सेनाको ऐतिहासिक सम्बन्ध र संयुक्त अभ्यास छन्। चीनसँग सैनिक तालिम तथा विपद् व्यवस्थापनमा सहकार्य हुँदै आएको छ। बेलायतसँग गोर्खा सैनिकको ऐतिहासिक सम्बन्धसँगै सैनिक व्यावसायिकता र तालिमको लामो परम्परा छ।
अमेरिकासँग पनि नेपाली सेनाको सम्बन्ध सैनिक तालिम, शान्ति स्थापना, विपद् प्रतिकार्य र मानवीय सहायताका क्षेत्रमा फैलिएको छ। प्रस्तावित भ्रमणले यी क्षेत्रमा भइरहेको सहकार्यलाई थप संस्थागत बनाउने अवसर दिन सक्छ। यद्यपि भ्रमणको औपचारिक एजेन्डा सार्वजनिक नभएकाले कुनै निश्चित सम्झौता वा निर्णय हुने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।
१५ करोड डलरभन्दा बढीको सहयोग र भोटेकोसी बाढीको सन्दर्भ
अमेरिकाले उपलब्ध गराउन लागेको नयाँ सहयोग नेपालको विपद् प्रतिकार्य क्षमताका लागि महत्त्वपूर्ण छ। भूकम्प, बाढीपहिरो र अन्य प्राकृतिक विपद्का बेला दुर्गम क्षेत्रमा उद्धार तथा राहत पुर्याउन हेलिकोप्टर, ड्रोन र नदीमा चल्ने डुङ्गाको उपयोगिता विशेष हुन्छ।
भोटेकोसी नदी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपछि (अगस्ट २०२६, हिमालमा बरफ-चट्टान खसेर आएको बाढी) नेपालको पुनःस्थापना र विपद् प्रतिकार्यमा अमेरिकाले गरिरहेको सहयोगबारे पनि बोल्डिन र सिग्देलबीच छलफल भएको थियो।
भेटमा बाढीमा ज्यान गुमाएकाहरूप्रति समवेदना व्यक्त गर्दै बेपत्ता नेपाली सैनिकका परिवारप्रति सहानुभूति प्रकट गरिएको थियो। तर उपकरण उपलब्ध हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। तिनको सञ्चालन, मर्मतसम्भार, प्राविधिक जनशक्ति, तालिम र दीर्घकालीन खर्च व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालले सहयोगमा प्राप्त सामग्रीलाई नेपाली सेनाको नियमित क्षमता विकास र राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन प्रणालीसँग जोड्न सके मात्र यसको पूर्ण लाभ लिन सक्छ। अमेरिकी सरकारले नेपाल सरकारलाई यस प्रकारकाे सहयोग गर्दै आएको छ। भविष्यमा पनि सहयोग निरन्तर रहने एक प्रतिवद्धता जस्तै पनि हो।
सैनिक कूटनीतिको उपलब्धि कसरी मापन गर्ने?
भारत, चीन, बेलायत र अमेरिकासँगको सैनिक सम्बन्धलाई एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्न मिल्दैन। प्रत्येक मुलुकसँग नेपालको सहकार्यको इतिहास, प्राथमिकता र रणनीतिक सन्दर्भ फरक छन्। त्यसैले प्रधानसेनापतिको भ्रमणलाई कुनै एक शक्ति राष्ट्रतर्फ नेपालको झुकावका रूपमा व्याख्या गर्नुभन्दा राष्ट्रिय सुरक्षा, सैनिक व्यावसायिकता र विपद् प्रतिकार्य क्षमताका दृष्टिले मूल्यांकन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
अमेरिकी सहयोगको सन्दर्भमा पनि उपकरणको आर्थिक मूल्य मात्र उपलब्धिको मापदण्ड हुनु हुँदैन। ती सामग्रीले विपद्का बेला कति प्रभावकारी रूपमा उद्धार गर्न सक्छन्, दुर्गम क्षेत्रमा राहत पुर्याउने क्षमता कति बढ्छ र नेपाली सेनाको प्राविधिक दक्षतामा कस्तो सुधार आउँछ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
त्यस्तै, उच्चस्तरीय सैनिक भ्रमणबाट हुने सहमतिलाई तालिम, संस्थागत सहकार्य र दीर्घकालीन क्षमता विकाससँग जोड्न आवश्यक छ। नेपालले भारत, चीन, बेलायत र अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई आफ्नो राष्ट्रिय हित र स्वतन्त्र परराष्ट्र नीतिअनुकूल व्यवस्थापन गर्न सक्नुपर्छ।
प्रधानसेनापतिको सम्भावित अमेरिका भ्रमण र अमेरिकाको पछिल्लो सहयोग घोषणाले नेपाल-अमेरिका सैनिक सम्बन्धमा नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ। अब चुनौती त्यसलाई औपचारिक भेटघाट र उपकरण हस्तान्तरणमा सीमित नराखी नेपाली सेनाको व्यावसायिक क्षमता, विपद् व्यवस्थापन र राष्ट्रिय सुरक्षा आवश्यकतासँग प्रत्यक्ष जोड्नु हो।
