हिमाल प्रेस 
एलन मस्क। तस्बिर : एपी/रासस
स्पेसएक्सका सेयरहरू शुक्रबार करिब २० प्रतिशतले उकालो लाग्दै इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो सेयर बजार प्रवेश (आईपीओ) को रूपमा स्थापित भएका छन्। यससँगै एलन मस्कको रकेट तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) समूहको मूल्यांकन दुई ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा माथि पुगेको छ र मस्क विश्वकै पहिलो ‘ट्रिलियनियर’ (१०० लाख करोड डलर सम्पत्ति भएका व्यक्ति) बनेका छन्।
समूहको सेयर मूल्य १६०.९५ डलरमा बन्द भयो, जसले स्पेसएक्सको कुल मूल्यांकन करिब २.१ ट्रिलियन डलर पुर्यायो। यसले कम्पनीलाई विश्वको छैटौँ ठूलो सार्वजनिक कम्पनीको स्थानमा पुर्याएको छ। कारोबार निकै सक्रिय रह्यो र ८० अर्ब डलरभन्दा बढीका सेयर किनबेच भए।
एआईको तीव्र विस्तारसँग जोडिएका कम्पनीहरूप्रति लगानीकर्ताहरूको असाधारण आकर्षणका बीच स्पेसएक्सले बिहीबार साँझ सम्पन्न प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन (आईपीओ) मार्फत ७५ अर्ब डलर उठाएको थियो।
टेक्सासस्थित स्पेसएक्सको स्टारबेस केन्द्रबाट नास्डाकको उद्घाटन घण्टी बजाउँदै एलन मस्कले भने, ‘एल सेगुन्डोको एउटा गोदामबाट सुरु भएको सानो कम्पनी आज इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आईपीओसहित सार्वजनिक कम्पनी बनेको छ भन्ने कुरा पत्याउनै गाह्रो छ।’
उनले थपे, ‘कसैले मलाई यस्तो हुनेछ भनेको भए म भन्थेँ- तिमीहरूले पक्कै पनि निकै बलियो लागूपदार्थ सेवन गरेका छौ होला, किनभने मलाई त यो कम्पनी असफल हुन्छ भन्ने नै लाग्थ्यो।’
वाल स्ट्रिटबाट प्राप्त उत्साहजनक स्वागतले अब क्लाउड निर्माता एन्थ्रोपिक र च्याटजीपीटी विकासकर्ता ओपनएआईका लागि पनि मार्ग प्रशस्त गरेको छ। यी कम्पनीहरूले यसै वर्ष ट्रिलियन डलरभन्दा बढी मूल्यांकनसहित सार्वजनिक निष्कासनको तयारी गरिरहेका छन्।
यस सफलताले मस्कलाई विशाल आर्थिक लाभ पनि दिएको छ। स्पेसएक्समा रहेको उनको ४२ प्रतिशत हिस्सेदारीको मूल्य आठ सय अर्ब डलरभन्दा बढी पुगेको छ। यसलाई विद्युतीय सवारी निर्माता टेस्लामा रहेको उनको २८० अर्ब डलर बराबरको हिस्सेदारीसँग जोड्दा उनको कुल सम्पत्ति एक ट्रिलियन डलर नाघेको छ। यो रकम बेलायतको एफटीएसई–१०० सूचकांकमा सूचीकृत सम्पूर्ण कम्पनीहरूको कुल बजार मूल्यको करिब एकतिहाइ बराबर हो।
सूचीकरण प्रक्रियामा संलग्न बैंकरहरूका अनुसार स्पेसएक्सको आईपीओमा उपलब्ध गराइएका सेयरभन्दा तीन गुणाभन्दा बढी माग आएको थियो। सम्पत्ति व्यवस्थापक, सार्वभौम सम्पत्ति कोष, हेज फन्ड र खुद्रा लगानीकर्ताहरू सबैले सेयर किन्न होडबाजी गरेका थिए।
व्यक्तिगत लगानीकर्ताहरूले मात्र एक सय अर्ब डलरभन्दा बढीका सेयर माग गरेका थिए र बिक्री गरिएका स्पेसएक्सका सेयरमध्ये २० देखि २५ प्रतिशत उनीहरूलाई बाँडफाँट गरिएको थियो।
शुक्रबारको बजार प्रवेशमा खुद्रा लगानीकर्ताहरूको सहभागिता पनि उल्लेखनीय रह्यो। बजार निर्माता कम्पनी सिटाडेल सेक्युरिटिजले पहिलो कारोबारअघि सम्पन्न आईपीओ लिलामीमा व्यक्तिगत लगानीकर्ताहरूको गतिविधि कीर्तिमानी रहेको जनाएको थियो।
आईपीओमा संलग्न २० भन्दा बढी लगानी बैंकहरूले कुल ५० करोड डलर बराबरको शुल्क बाँडेका थिए, जुन इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो मर्जर तथा अधिग्रहण (एमएन्डए) शुल्क आम्दानी मानिएको छ। प्रमुख अन्डरराइटरहरू गोल्डम्यान साक्स र मोर्गन स्टेनलीले जनही १० करोड डलर प्राप्त गरेका थिए।
स्पेसएक्सले प्रस्तुत गरेका अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी वित्तीय प्रक्षेपणहरू वा इतिहासकै सबैभन्दा कमजोर कर्पोरेट सुशासन व्यवस्थामध्ये एक मानिएको संरचनाले पनि लगानीकर्ताहरूलाई निरुत्साहित गर्न सकेन।
कम्पनीले आईपीओबाट उठेको रकम विभिन्न महत्त्वाकांक्षी परियोजनामा लगानी गर्ने योजना बनाएको छ। तीमध्ये गगनचुम्बी भवनजत्रो पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने स्टारसिप रकेट निर्माण, मंगल ग्रहमा १० लाख जनसंख्या भएको बस्ती स्थापना, चन्द्रमामा आर्थिक गतिविधि विकास तथा विशाल कम्प्युटिङ क्षमता उपलब्ध गराउने कक्षीय (अर्बिटल) एआई डाटा सेन्टरहरूको सञ्जाल निर्माण समावेश छन्।
मस्कले यी महत्त्वाकांक्षी लक्ष्यहरू पूरा गर्न सके र स्पेसएक्सको मूल्यांकन ७.५ ट्रिलियन डलरसम्म पुर्याउन सके भने उनले थप सेयर प्राप्त गर्नेछन्।
आईपीओबाट प्राप्त रकमको एक हिस्सा कम्पनीले मार्च महिनामा लिएको २० अर्ब डलरको ‘ब्रिज लोन’ तिर्न पनि प्रयोग गर्नेछ। उक्त ऋण मस्कको घाटामा रहेको एआई स्टार्टअप एक्सएआई र सामाजिक सञ्जाल एक्ससँगको विलयलाई सहयोग गर्न लिइएको थियो।
एआई क्षेत्रमा अग्रणी बन्ने लक्ष्य स्पेसएक्सको लगानी रणनीतिको केन्द्रमा रहेको छ र त्यसैले यसको उच्च मूल्यांकनलाई उचित ठहर्याउने आधार पनि यही हो। कम्पनीको आईपीओ विवरणपत्रमा एआईसँग सम्बन्धित सम्भावित बजारको आकार २८.५ ट्रिलियन डलर रहेको दाबी गरिएको छ। गोल्डम्यान साक्सका विश्लेषकहरूले २०३० सम्म कम्पनीको एआई आम्दानी सय गुणाले बढेर तीन सय २२ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान गरेका छन्।
मोर्गन स्टेनलीले पनि कम्पनीको कुल आम्दानी सन् २०४० सम्म १८० गुणाले बढेर ३.४ ट्रिलियन डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरेको छ। गत वर्ष यो १८.७ अर्ब डलर थियो। बैंकका अनुसार २०२५ मा ४.९ अर्ब डलर घाटामा रहने अनुमान गरिएको कम्पनी त्यही अवधिसम्म आइपुग्दा २.७ ट्रिलियन डलर नाफामा पुग्नेछ।
आगामी दुई साताभित्र नास्डाक, एफटीएसई र एमएससीआई सूचकांकसँग सम्बन्धित निष्क्रिय (प्यासिभ) लगानी कोषहरूले स्पेसएक्सका सेयर खरिद गर्न सुरु गर्ने भएकाले कम्पनीको सेयर मूल्यलाई थप बल मिल्ने अपेक्षा गरिएको छ। कम्पनीलाई ती सूचकांकहरूमा द्रुत प्रक्रियामार्फत समावेश गरिएको छ।
यसले लाखौँ साधारण बचतकर्ता र पेन्सन कोषका लगानीकर्ताहरूलाई मस्कको व्यावसायिक प्रभाव क्षेत्रमा ल्याउनेछ र आईपीओपछिको सामान्यतया अस्थिर रहने सेयर कारोबारलाई पनि केही हदसम्म स्थिर बनाउन सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
