ब्रह्मलीन स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन सनातन धर्म, वेदान्त, संस्कृत शिक्षा, गुरुकुलीय संस्कार र पाशुपत क्षेत्रको आध्यात्मिक पुनर्जागरणका लागि समर्पित गर्नुभयो। उहाँको दृष्टिमा धर्म कर्मकाण्डमा सीमित विषय थिएन; धर्म समाजलाई नैतिक, बौद्धिक र आध्यात्मिक रूपमा उन्नत बनाउने जीवनपद्धति थियो।
उहाँले गुरुकुललाई विद्यार्थी बस्ने आश्रमका रूपमा होइन, समाज निर्माण गर्ने संस्कारकेन्द्रका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो। त्यसैले उहाँको प्रेरणाबाट सुरु भएका शैक्षिक, धार्मिक, अनुसन्धानमूलक र सामाजिक अभियानहरू आज पनि निरन्तर विस्तार भइरहेका छन्। गुरुको वास्तविक स्मरण मूर्ति स्थापना वा औपचारिक श्रद्धाञ्जलिमा होइन, उहाँले देखाएको मार्गलाई जीवनमा उतार्नुमा निहित हुन्छ। यही अर्थमा स्वामी रामानन्द गिरिजीको नवौँ स्मृतिमहोत्सव एउटा जीवित परम्पराको उत्सव बनेर देखापर्यो।
परम्परागत गुरुकुल आश्रममा सीमित थियो; आजको गुरुकुल समाजमा फैलिनुपर्छ। यही दृष्टिकोणलाई मूर्त रूप दिन २०७७ देखि यशस्वी आचार्य कपिलदेव सुवेदीको अध्यक्षतामा सञ्चालित ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ ले प्रविधिलाई संस्कारको माध्यम बनाउने अभिनव प्रयास गरेको छ। अनलाइन माध्यमबाट हजारौँ परिवारमा संस्कृत भाषा, वैदिक स्तोत्र, शास्त्रीय अध्ययन, नीतिशिक्षा र आध्यात्मिक साधनाको अभ्यास गराइनु सांस्कृतिक पुनर्जागरणको अभियान हो।
गुरुकुललाई घरघर पुर्याउने यस अवधारणाले आधुनिकता र परम्पराबीचको कृत्रिम द्वन्द्व समाप्त गरेको छ। प्रविधि संस्कारको शत्रु होइन; उचित प्रयोग भएमा संस्कारकै शक्तिशाली संवाहक बन्न सक्छ भन्ने तथ्य यस अभियानले प्रमाणित गरेको छ।
गुरुपूर्णिमाविशेष समारोहको सबैभन्दा जीवन्त र हृदयस्पर्शी पक्ष करिब दुई सय पचास प्रशिक्षार्थीद्वारा सम्पन्न सामूहिक ‘सौन्दर्यलहरी’ र ‘गोपीगीत’ को पारायण थियो। यो शास्त्र, साधना र संस्कारको सजीव अभ्यास थियो। जब एउटै लयमा उच्चारित मन्त्र, स्तोत्र र भक्तिकाव्यले पाशुपत क्षेत्रको वातावरण स्पन्दित बनायो, त्यस क्षण गुरुपरम्पराको जीवन्तता प्रत्यक्ष अनुभूत भयो।
भगवत्पाद आदि शंकराचार्यद्वारा रचित सौन्दर्यलहरी अद्वैत वेदान्त, शक्तिदर्शन, तन्त्रसाधना, काव्यसौन्दर्य र आध्यात्मिक अनुभूतिको अद्भुत समन्वय हो। यसको प्रत्येक श्लोकमा भाषा, दर्शन, मन्त्र र अनुभूतिको दुर्लभ एकता पाइन्छ। त्यसैले सौन्दर्यलहरीको अध्ययनलाई साधना मानिएको छ। गुरुमुखबाट यसको परम्परागत अध्ययनले शिष्यमा श्रद्धा, अनुशासन र अन्तर्मुखी चेतनाको विकास गराउँछ।
त्यसैगरी श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्धमा समाविष्ट गोपीगीत भक्तियोगको उत्कर्ष अभिव्यक्त गर्ने अनुपम काव्य हो। गोपीहरूको विरह जीवात्माको परमात्माप्रतिको उत्कट तृष्णा हो। वैष्णव आचार्यहरूले यसलाई पराभक्तिको चरम अभिव्यक्ति मानेका छन्। जब गोपीगीतको सामूहिक गान गुरुपूर्णिमाको सन्दर्भमा सम्पन्न हुन्छ, त्यसले गुरु र ईश्वरप्रतिको समर्पणलाई एउटै आध्यात्मिक सूत्रमा बाँधिदिन्छ।
आजको पुस्तालाई संस्कृत साहित्य जीवन निर्माण गर्ने आध्यात्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा परिचित गराउनु समयको आवश्यकता हो। यही दृष्टिले सामूहिक स्तोत्रपारायणको अभ्यास संस्कृत भाषाको संरक्षण, स्मरणशक्ति, उच्चारणशुद्धि, अनुशासन र सामूहिक चेतनाको विकास गर्ने प्रभावकारी शैक्षिक विधि पनि हो।
पौरस्त्य ज्ञानपरम्परामा गुरु कुनै पद, उपाधि वा व्यक्तिको नाम मात्र होइन; उहाँ चेतनाको आलोक, संस्कृतिको संवाहक र सभ्यताको आत्मा हुनुहुन्छ। वेद-उपनिषद्, पुराण, दर्शन र गुरुकुलीय परम्पराले गुरुको महिमालाई मानव जीवनको सर्वोच्च आध्यात्मिक मूल्यका रूपमा प्रतिष्ठित गरेका छन्। मुण्डकोपनिषद् को उद्घोष- “तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्”- सत्य, विवेक र आत्मबोधको यात्रामा गुरुको अपरिहार्यता उद्घोष गर्ने सनातन वाणी हो। त्यसैगरी गुरुगीताले गुरुमा ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको एकीकृत स्वरूप देख्दै गुरुतत्त्वलाई परब्रह्मकै अभिव्यक्ति मानेको छ।
यही गुरुपरम्पराको उज्यालोले पौरस्त्य सभ्यतालाई हजारौँ वर्षसम्म ज्ञान, संस्कार, साधना र नैतिकताका आधारमा जीवित राख्यो। जब जब समाज मूल्यसंकटमा परेको छ तबतब गुरुहरूले समाजलाई नयाँ दिशा दिएका छन्।
प्रविधिले सूचना दिन सक्छ तर संस्कार दिन सक्दैन। विद्यालयले सीप दिन सक्छ तर चरित्र निर्माणको आधार गुरुसंस्कारले मात्र दिन्छ। यही कारणले गुरुपूर्णिमा ज्ञान, कृतज्ञता, संस्कार र सभ्यताको पुनर्स्मरण गर्ने सांस्कृतिक महापर्वका रूपमा आफ्नो गरिमा कायम राखिरहन सफल छ।
यस वर्ष पाशुपत क्षेत्रमा सम्पन्न ब्रह्मलीन सन्तशिरोमणि परमपूजनीय श्री १००८ डा. स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजको नवौँ स्मृतिमहोत्सव र गुरुपूर्णिमा विशेष समारोहले यही सनातन सन्देशलाई नवीन स्वर दिएको छ। यसलाई अनुसन्धान, प्रकाशन, गुरुकुलीय शिक्षा, संस्कृत संरक्षण र सामाजिक जागरणसँग जोड्ने सांस्कृतिक घोषणापत्रका रूपमा लिइएको छ।
स्मृतिमहोत्सवलाई विशिष्ट बनाउने अर्को आयाम महेश संस्कृत गुरुकुलद्वारा प्रकाशित अनुसन्धानमूलक ग्रन्थ ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिंग’ को शिवार्पण थियो। गुरुपूर्णिमाका सन्दर्भमा भएको यो शिवार्पणको प्रतीकात्मक अर्थ अत्यन्त गहन छ। किनकि गुरुको वास्तविक पूजा पुष्प, माल्यार्पण र स्तुतिमा सीमित हुँदैन; उहाँले देखाएको ज्ञानमार्गलाई अनुसन्धान, लेखन, संरक्षण र समाजसेवामार्फत निरन्तर अघि बढाउनु गुरुदक्षिणाको सर्वोच्च रूप हो।
सभ्य समाजले आफ्ना विद्वान्, साधक र संस्कृतिसेवकलाई सम्मान गर्न जान्नुपर्छ। जहाँ ज्ञानको सम्मान हुन्छ, त्यहीँ अनुसन्धान फस्टाउँछ; जहाँ अनुसन्धान फस्टाउँछ, त्यहीँ सभ्यता दीर्घजीवी हुन्छ।
