साहित्य कुनै समाजको संवेदनशील आत्मा हो भने कविता त्यस आत्माको सर्वाधिक सजीव, सशक्त र सौन्दर्यमय अभिव्यक्ति हो। कविता भावोच्छ्वास वा शब्दकलाको प्रदर्शन होइन; त्यो समयको साक्षी, संस्कृतिको संवाहक, सभ्यताको स्मृति र भविष्यको नैतिक दिशाबोध पनि हो। जहाँ कविता जीवित रहन्छ, त्यहाँ मानवीय संवेदना जीवित रहन्छ; जहाँ संवेदना जीवित रहन्छ, त्यहाँ संस्कृति, सभ्यता र मूल्यपरक जीवनदृष्टि पनि अक्षुण्ण रहन्छ।
प्रविधि, उपभोगवाद र तीव्र भौतिक प्रतिस्पर्धाले मानवीय संवेदनालाई क्रमशः सङ्कुचित गरिरहेको वर्तमान समयमा साहित्यिक गोष्ठीहरू मनोरञ्जनका कार्यक्रम नभई सांस्कृतिक पुनर्जागरणका अभियानका रूपमा स्थापित भइरहेका छन्। यिनै अभियानहरूमध्ये पछिल्लो समय आशाको उज्यालो दीपका रूपमा उदाएको एउटा महत्त्वपूर्ण साहित्यिक उपक्रम हो- ‘पशुपति-काव्यसाँझ।
भगवान् श्रीपशुपतिनाथको पावन सान्निध्यमा सञ्चालित यस अभियानले नेपाली कविता, संस्कृत वाङ्मय, शास्त्रीय छन्द, आध्यात्मिक चेतना तथा समकालीन साहित्यिक प्रवृत्तिलाई एउटै साझा मञ्चमा समन्वित गर्ने उल्लेखनीय प्रयत्न गरेको छ।
यसै अभियानको दोस्रो शृंखला साउन ९ गते, हरिशयनी एकादशीका पावन अवसरमा पाशुपत क्षेत्रस्थित नेपाल वेद विद्याश्रम, वनकालीमा सम्पन्न भयो। यो कार्यक्रम शब्द, साधना, संस्कार, संस्कृति र सिर्जनशीलताको अनुपम संगम थियो।
गरिमामय आयोजना र साहित्यिक वातावरण
संस्कृत तथा नेपाली वाङ्मयका वरिष्ठ साधक प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालको परिकल्पना, सत्संकल्प र साहित्यप्रतिको अविचल निष्ठाबाट प्रारम्भ भएको यस अभियानले दोस्रो शृंखलामा अझ परिपक्व, अनुशासित र प्रभावकारी स्वरूप ग्रहण गरेको अनुभूति भयो। कार्यक्रमको सभाध्यक्षता स्वयं प्रा. दाहालले गरेका थिए भने प्रमुख अतिथिका रूपमा प्रा. डा. देवी नेपाल, विशिष्ट अतिथिका रूपमा वरिष्ठ कवयित्री प्रभा भट्टराई तथा विशेष अतिथिहरू डा. उमेशप्रसाद घिमिरे, उपप्राध्यापक चिन्तामणि भट्टराई, डा. मधुसूदन लामिछाने, संगीतशास्त्रविद् नारायण संग्रौला आचार्य विष्णुप्रसाद पोखरेल, कवि रामचन्द्र घिमिरे र कवयित्री आँचल कुसुम अधिकारीलगायतका साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिले कार्यक्रमलाई विशिष्ट गरिमा प्रदान गरेको थियो।
नेपाल वेद विद्याश्रमका पूर्वछात्र तथा वर्तमान आचार्य अञ्जन ढुङ्गेलको काव्यमय उद्घोषण, वैदिक स्वस्तिवाचन, दीपप्रज्वलन, कवितात्मक स्वागत तथा राष्ट्रगानबाट आरम्भ भएको कार्यक्रम प्रारम्भदेखि अन्त्यसम्म साहित्यिक अनुशासन, आत्मीयता र आध्यात्मिक भावधाराले ओतप्रोत रह्यो।
काव्यप्रस्तुतिहरू : विषयगत बहुलता र शैलीगत समृद्धि
यस काव्यसाँझमा तेइसजना कविहरूले आफ्ना सिर्जनामार्फत समकालीन नेपाली समाजको बहुआयामिक यथार्थ प्रस्तुत गरे। अञ्जन ढुंगेलको ‘चिन्ता’ ले चिन्तालाई चिन्तनमा रूपान्तरण गर्ने दार्शनिक दृष्टि प्रस्तुत गर्यो। विपिन दाहालको ‘सत्पात्रको याचना’ र देवेन्द्र खरेलको ‘होस् शान्ति नेपालमा’ ले राजनीतिक विकृति, राष्ट्रिय चिन्ता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई शार्दूलविक्रीडित छन्दमा प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गरे।
अतुल पौडेलको ‘शब्दको ताण्डव’ ले शिवतत्त्व र शब्दशक्तिको दार्शनिक अर्थ उद्घाटित गर्यो भने विपिन पाठकको ‘हराउँदै छु’ ले प्रेम र आत्मपहिचानको सूक्ष्म मनोविज्ञानलाई पुष्पिताग्रा छन्दमा सुन्दर ढंगले प्रस्तुत गर्यो। सुभद्रा रिजालको ‘बुहारी’ मुक्तकले पारिवारिक सद्भावको सकारात्मक सन्देश दियो भने मनीष गौतमको ‘शब्द’ ले काव्यसाधनाको आधारस्वरूप शब्दको महिमालाई भुजंगप्रयात छन्दमा सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्यो।
याज्ञवल्क्य न्यौपानेको आत्मसंवादी कविता, सविना कोइरालाको ‘नेपालमा स्वागत’ शीर्षक झ्याउरे लयको देशभक्तिपूर्ण प्रस्तुति तथा रामचन्द्र घिमिरेको ‘नेपाल वेद विद्याश्रम’ ले आध्यात्मिक परम्परा, गुरुकुलीय संस्कार र ऐतिहासिक चेतनालाई कलात्मक रूपमा उजागर गरे।
त्यसैगरी कल्पना भुसालको गजल, नारायण संग्रौलाका गीत, गजल तथा भजन, प्रवीण काफ्लेको उपजाति छन्दमा रचित कविता, चिन्तामणि भट्टराईको ‘प्रेमाष्टक’, रामचन्द्र न्यौपानेको ‘यो कंगला कसको हो?’, बालकृष्ण गैरेका व्यंग्यात्मक लघु गद्यकविता तथा रूपीश (रुसिस) त्रिपाठीका दार्शनिक रचनाहरूले कार्यक्रमलाई विषयगत र शैलीगत दृष्टिले अत्यन्त समृद्ध बनाए।
डा. मधुसूदन लामिछानेको ‘बाबाका अन्तिम वाणी’ ले जीवन, मृत्यु र पितृस्मृतिको मार्मिक अनुभूति गरायो भने अनुप उप्रेतीको ‘श्रद्धा’ ले आशा, आस्था र कर्मयोगको प्रेरणादायी सन्देश प्रवाहित गर्यो। आँचल कुसुम अधिकारीका गजल र ‘तराजु’ कविताले प्रेम, आत्मसम्मान र समकालीन संवेदनालाई अभिव्यक्त गरे। प्रभा भट्टराईको ‘आराध्यदेव पशुपतिनाथ’ ले शिवभक्ति र आध्यात्मिक साधनालाई उचाइ दियो भने प्रा. डा. देवी नेपालको ‘देश र चिन्तन’ ले राष्ट्र, नैतिक नेतृत्व र बौद्धिक उत्तरदायित्वप्रति सशक्त आग्रह प्रस्तुत गर्यो।
समापनमा प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालद्वारा प्रस्तुत ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ शीर्षक शास्त्रीय छन्दबद्ध कविता यस अभियानको घोषणापत्रझैँ प्रतीत भयो, जसमा साहित्यलाई साधना, कवितालाई आराधना र काव्यसाँझलाई सांस्कृतिक पुनर्जागरणको अभियानका रूपमा प्रतिष्ठित गरिएको थियो।
शास्त्रीय छन्द र आधुनिक चेतनाको सन्तुलित समन्वय
यस काव्यसाँझको सर्वाधिक उल्लेखनीय पक्ष शास्त्रीय छन्दप्रतिको स्पष्ट प्रतिबद्धता हो। अनुष्टुप्, शार्दूलविक्रीडित, पुष्पिताग्रा, भुजंगप्रयात, उपजाति, पञ्चचामरजस्ता छन्दहरूको प्रभावकारी प्रयोगसँगै मुक्तछन्द, गजल, गीत र लोकलयको सन्तुलित उपस्थितिले परम्परा र आधुनिकताको सफल समन्वय प्रस्तुत गरेको थियो। यसले नेपाली काव्यधाराले आफ्नो शास्त्रीय मूललाई जोगाउँदै समकालीन जीवनसँग सशक्त संवाद गरिरहेको स्पष्ट देखायो।
कवितामै गरिएको कविताको समीक्षा : एउटा मौलिक साहित्यिक प्रयोग
यस काव्यसाँझको सबैभन्दा विशिष्ट र ऐतिहासिक पक्ष प्रमुख अतिथि प्रा. डा. देवी नेपालद्वारा प्रत्येक कवितामाथि तत्काल कवितामै गरिएको समीक्षात्मक प्रतिक्रिया थियो। सामान्यतया प्रमुख अतिथिको मन्तव्य गद्यमा सीमित रहने परम्पराभन्दा भिन्न यस प्रयोगले कवितालाई एकतर्फी वाचनबाट सजीव साहित्यिक संवादमा रूपान्तरण गरिदियो। प्रत्येक कविको भाव, छन्द र अभिव्यक्तिलाई आत्मसात् गर्दै तत्काल रचित कवितात्मक टिप्पणीले कार्यक्रममा नवीन सौन्दर्य थप्नुका साथै नेपाली काव्यगोष्ठीको इतिहासमा मौलिक परम्पराको प्रारम्भ गरेको अनुभूति भयो।
समग्र मूल्यांकन
‘पशुपति-काव्यसाँझ-२’ साहित्य, साधना, संस्कृति र सामाजिक चेतनालाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने अनुकरणीय सांस्कृतिक अभियानका रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ। यहाँ कविता केवल वाचन भएन; अनुभूत भयो। शब्द केवल उच्चारित भएनन्; साधना बने। शास्त्रीय परम्परा र समकालीन चेतनाबीचको सन्तुलित समन्वय, पुस्तान्तरका सर्जकहरूको सहअस्तित्व, विषयगत बहुलता तथा अनुशासित प्रस्तुति यस कार्यक्रमका उल्लेखनीय उपलब्धि हुन्।
आगामी दिनमा प्रस्तुत कविताहरूको अभिलेखीकरण, वार्षिक संग्रह प्रकाशन, समीक्षात्मक विमर्श, छन्द-कार्यशाला तथा युवा सर्जकहरूलाई लक्षित सिर्जनात्मक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकियो भने ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ नेपाली साहित्यको दीर्घकालीन संस्थागत अभियानका रूपमा विकसित हुने पर्याप्त सम्भावना देखिन्छ।
उपसंहार
पशुपतिनाथको पावन सान्निध्यमा सम्पन्न ‘पशुपति-काव्यसाँझ-२’ ले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-साहित्य समाजको जीवित चेतना हो, कविता संस्कृतिको प्राण हो, र शब्द साधनाको सर्वोच्च रूप हो। यसर्थ, यस अभियानलाई नियमित काव्यगोष्ठीका रूपमा मात्र नभई नेपाली भाषा, संस्कृत वाङ्मय, शास्त्रीय छन्द, सांस्कृतिक चेतना र आध्यात्मिक जीवनदर्शनको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने राष्ट्रिय साहित्यिक अभियानका रूपमा विकसित गरिनु समयको आवश्यकता हो। भगवान् श्रीपशुपतिनाथको असीम कृपाले यो शब्दयज्ञ निरन्तर प्रज्वलित रहोस्, नवप्रतिभाहरूको प्रेरणाकेन्द्र बनोस् र नेपाली काव्य-आकाशमा दीर्घकालसम्म उज्ज्वल नक्षत्रझैँ आलोकित भइरहोस्-यही हार्दिक मंगलकामना।
