नेपालमा क्रिकेटले पछिल्ला वर्षहरूमा जुन गति र लोकप्रियता हासिल गरेको छ, त्यो आफैँमा एउटा सामाजिक परिवर्तनको संकेत हो। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितादेखि घरेलु लिगसम्म, खेलकुद अब मनोरञ्जनको विषय होइन, राष्ट्रिय पहिचान, अर्थतन्त्र र युवा आकांक्षासँग गाँसिएको क्षेत्र बनिसकेको छ। यही प्रवाहको केन्द्रमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको क्रिकेट मैदान पनि पुगेको छ, जहाँ नियमित रूपमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलहरू आयोजना हुँदै आएका छन्। यही विकासले अहिले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ- के विश्वविद्यालयको शैक्षिक वातावरण खेलकुदको भव्यताका लागि अनावश्यक रूपमा प्रभावित हुनुपर्छ?
त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक शैक्षिक संस्था हो। यसको अस्तित्व डिग्री उत्पादन गर्ने संयन्त्रमा सीमित छैन, यो देशको बौद्धिक उत्पादन, अनुसन्धान संस्कृति र विद्यार्थी चेतनाको आधारशिला हो। यस्तो संस्थाको मूल चरित्र शान्त, अनुशासित र अध्ययनमैत्री वातावरणमा आधारित हुनुपर्छ। तर पछिल्ला वर्षमा विश्वविद्यालय परिसरभित्रको क्रिकेट मैदानको प्रयोगले यही मूल चरित्रमाथि प्रश्न उठाउन थालेको छ।
ठूला क्रिकेट प्रतियोगिता आयोजना हुँदा विश्वविद्यालयको दैनिक शैक्षिक गतिविधि प्रत्यक्ष प्रभावित हुने गरेको छ। कक्षा सञ्चालनमा अवरोध, परीक्षा तालिकामा असहजता, प्रशासनिक काममा दबाब र क्याम्पसभित्रको सामान्य गतिविधिमा असन्तुलन देखिनु अब असामान्य अवस्था रहेन। प्रतियोगिताका दिनमा क्याम्पस वरिपरि देखिने भीड, ट्राफिक जाम र सुरक्षा चुनौतीहरूले विद्यार्थी र शिक्षक दुवैलाई असहज बनाउने गरेको छ। शैक्षिक संस्थाभित्र यस्तो अवस्था बारम्बार दोहोरिनु व्यवस्थापकीय कमजोरी मात्र होइन, नीति अभावको संकेत पनि हो।
विशेषगरी छात्रावास वरिपरि देखिने अनियन्त्रित भीड र बाह्य व्यक्तिहरूको आवागमनले सुरक्षा र गोपनीयतासम्बन्धी प्रश्न उठाएका छन्। विश्वविद्यालय अध्ययनको केन्द्र मात्र होइन, विद्यार्थीको सुरक्षित आवास र व्यक्तिगत विकासको स्थान पनि हो। यस्तो अवस्थामा हुने अव्यवस्थित भीड व्यवस्थापनले संस्थागत सुरक्षा संरचनामाथि दबाब सिर्जना गर्छ। शैक्षिक वातावरण कक्षाकोठाभित्र मात्र होइन, सम्पूर्ण परिसरको शान्ति र अनुशासनमा निर्भर हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ विशेष रूपमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
अर्कोतर्फ खेलकुद विशेषगरी क्रिकेट आज नेपालको सामाजिक ऊर्जा बनेको यथार्थ पनि नकार्न सकिँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय तथा लिगजस्ता राष्ट्रिय खेल आयोजना हुनु देशको प्रतिष्ठा, पर्यटन प्रवर्द्धन र आर्थिक गतिविधिका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। खेलकुदले युवा पुस्तामा प्रेरणा जगाउँछ, राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउँछ र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा देशको उपस्थिति देखाउँछ। राज्यले खेलकुद पूर्वाधारमा गरेको लगानी पनि यही दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्न सकिन्छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मैदानलाई अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि प्रयोग गर्नु त्यसै विकास यात्राको एउटा हिस्सा हो।
तर प्रश्न खेलकुदको विरोध वा समर्थनको होइन। प्रश्न यसको स्थान, सीमा र दीर्घकालीन व्यवस्थापनको हो। विश्वविद्यालयजस्तो शैक्षिक संस्थाभित्र बारम्बार ठूला खेल आयोजना हुँदा दुई फरक उद्देश्य शिक्षा र खेलबीच अनावश्यक द्वन्द्व उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हो। यदि स्पष्ट नीति र पूर्वाधार योजना हुन्थ्यो भने यी दुई क्षेत्र एकअर्काका पूरक बन्न सक्थे। तर अहिले देखिएको अवस्था भने असन्तुलित प्रयोगको परिणाम जस्तो देखिन्छ।
विश्वका धेरै विकसित देशमा विश्वविद्यालय र खेलकुद पूर्वाधार स्पष्ट रूपमा छुट्याइएका हुन्छन्। विश्वविद्यालयहरूलाई शैक्षिक अनुसन्धान र अध्ययन केन्द्रका रूपमा सुरक्षित राखिन्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि छुट्टै रंगशाला वा स्पोर्ट्स कम्प्लेक्स विकास गरिन्छ। यसले दुवै क्षेत्रलाई आफ्नोआफ्नो उद्देश्यमा केन्द्रित हुन मद्दत गर्छ। नेपालमा भने एउटै संरचनामा धेरै उद्देश्य मिसिँदा व्यवस्थापकीय चुनौती बढिरहेका छन्।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मैदानको वर्तमान उपयोगले एउटा गहिरो प्रश्न पनि उठाएको छ– के विश्वविद्यालय आफ्नो मूल पहिचानबाट बिस्तारै टाढिँदै गएको हो? जब शैक्षिक संस्थाको सार्वजनिक छवि खेलकुद गतिविधिसँग बढी जोडिन थाल्छ, तब यसको शैक्षिक प्रतिष्ठा र बौद्धिक पहिचान कमजोर हुने जोखिम रहन्छ। विश्वविद्यालय कार्यक्रम आयोजना गर्ने स्थल होइन, यो बौद्धिक उत्पादनको केन्द्र हो भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन।
यस विवादको समाधान कुनै एक पक्षलाई दोष दिएर सम्भव छैन। समस्या खेलकुद होइन, न त विश्वविद्यालय मात्र हो। समस्या दीर्घकालीन नीति अभाव र असन्तुलित पूर्वाधार प्रयोग हो। राज्य, विश्वविद्यालय र खेलकुद निकायबीच समन्वय नहुँदा यस्तो टकराव उत्पन्न भएको देखिन्छ।
अब आवश्यक छ स्पष्ट र दीर्घकालीन संरचनात्मक समाधान। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलहरूका लागि काठमाडौँ बाहिर व्यवस्थित क्रिकेट हब विकास गर्नु व्यावहारिक विकल्प हुन सक्छ। यसले राजधानीको भीड मात्र कम गर्दैन, क्षेत्रीय विकासलाई पनि गति दिन्छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मैदानलाई भने मुख्य रूपमा प्रशिक्षण, विश्वविद्यालय स्तरीय प्रतियोगिता र सीमित दर्शक क्षमताका कार्यक्रममा मात्र प्रयोग गर्ने नीति बनाउन सकिन्छ। यसले शैक्षिक वातावरणलाई सुरक्षित राख्दै खेलकुदलाई पनि निरन्तरता दिन सक्छ।
त्यसैगरी परीक्षा र कक्षा सञ्चालनको समयमा कुनै पनि प्रकारका ठूला खेल गतिविधि रोक्ने स्पष्ट नीति आवश्यक छ। विश्वविद्यालयको शैक्षिक क्यालेन्डर र खेलकुद तालिकाबीच समन्वय नगरी गरिएको गतिविधि दीर्घकालमा हानिकारक हुन सक्छ। सुरक्षा व्यवस्थापन, आपतकालीन नियन्त्रण, ध्वनि नियन्त्रण र छात्रावास वरिपरि हरित क्षेत्र निर्माण जस्ता प्राविधिक पक्षहरूलाई पनि कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने देखिन्छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको आर्थिक र संस्थागत जिम्मेवारी हो। विश्वविद्यालयको संरचना खेलकुदका लागि प्रयोग हुन्छ भने त्यसबाट प्राप्त लाभको निश्चित हिस्सा विश्वविद्यालयको शैक्षिक पूर्वाधार सुधारमा लगानी गर्ने स्पष्ट व्यवस्था हुनुपर्छ। यसले खेलकुद र शिक्षा बीचको असन्तुलन केही हदसम्म कम गर्न सक्छ।
यस विवादको समाधान कुनै एक पक्षलाई दोष दिएर सम्भव छैन। समस्या खेलकुद होइन, न त विश्वविद्यालय मात्र हो। समस्या दीर्घकालीन नीति अभाव र असन्तुलित पूर्वाधार प्रयोग हो। राज्य, विश्वविद्यालय र खेलकुद निकायबीच समन्वय नहुँदा यस्तो टकराव उत्पन्न भएको हो।
अब समय आएको छ- लोकप्रियतामा आधारित निर्णय होइन, दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा आधारित नीति निर्माण गरियोस्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मैदान केवल खेलको रंगमञ्च होइन, यो देशको शैक्षिक भविष्यसँग जोडिएको संवेदनशील संरचना हो। त्यसैले यसको उपयोग, सीमांकन र व्यवस्थापनमा भावनात्मक होइन, व्यावहारिक र संस्थागत दृष्टिकोण आवश्यक छ।
खेल र शिक्षा दुवै राष्ट्रका गौरव हुन्। तर तिनको सहअस्तित्व तब मात्र सम्भव हुन्छ जब नीति स्पष्ट हुन्छ, योजना दीर्घकालीन हुन्छ र व्यवस्थापन जिम्मेवार हुन्छ। अन्यथा, एउटा गौरव अर्कोको मूल्यमा स्थापित हुनु कुनै पनि राष्ट्रका लागि स्वस्थ संकेत होइन।
