भारतवर्षको वैदिक सनातन संस्कृतिलाई नियाल्ने हो भने यहाँको सभ्यता र संस्कृति गोवंशसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको पाइन्छ। वैदिक कालदेखि नै धार्मिक, आध्यात्मिक, सामाजिक तथा आर्थिक जीवनमा गाईको विशिष्ट स्थान रहँदै आएको छ। धार्मिक कर्मको प्रारम्भमा गोदान गर्ने र यज्ञको समापनमा आचार्य तथा ऋत्विकहरूलाई यज्ञान्त गोदान एवं दक्षिणाका रूपमा गाई प्रदान गर्ने परम्परा प्रचलित थियो। कालक्रमसँगै गाईको उपलब्धता न्यून हुँदै गएपछि कतिपय कर्ममा गोदानको सट्टा द्रव्य प्रदान गर्ने प्रचलन विकसित भएको देखिन्छ।
वैदिक यज्ञीय परम्परामा ब्राह्मणहरूलाई गाईको दूधबाट तयार पारिएको पायस भोजन गराउने विधान रहेको पाइन्छ। यसै सन्दर्भमा ‘ब्राह्मणानामन्वाहार्यम्’ भन्ने वैदिक वचन स्मरणीय छ। यसरी गोवंश धार्मिक अनुष्ठानको एउटा अङ्ग मात्र नभई मानव जीवनको पोषण, कृषि, अर्थतन्त्र र संस्कृतिको आधारका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ।
यज्ञकर्मका लागि आवश्यक गोसम्पदाको महत्त्व दर्शाउने वैदिक मन्त्रमा भनिएको छ-
‘इरावतीर्धेनुमती हि भूतम्…।’
– यजुर्वेद
‘नमो गोभ्यः…।’
– पौराणिक वाङ्मय
यस्ता वैदिक तथा पौराणिक मन्त्रहरूको उच्चारण गर्दै सुलक्षणा गाईको पूजा, आराधना र सम्मान गर्ने परम्परा सनातन संस्कृतिमा रहिआएको छ।
गाईसँगै वृषभ अर्थात् साँढेको महत्त्व पनि वैदिक संस्कृतिमा उत्तिकै विशिष्ट छ।
‘नमो बभ्लुशाय।’
– यजुर्वेद
यस मन्त्रले वृषभसँग सम्बन्धित रुद्रस्वरूपको वन्दना गर्दछ। भगवान् शिवको वाहन नन्दीलाई धर्म, शक्ति, धैर्य र सेवाभावको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। पौराणिक मान्यतामा वृषभलाई धर्मका चार पाउमध्ये एकका रूपमा समेत चित्रण गरिएको छ। गाईलाई रुद्रदैवतका रूपमा स्मरण गर्ने र वृषभलाई शिवको वाहन मान्ने परम्पराले गोवंशको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप उजागर गरेको छ।
ऋग्वेदमा गाईको महिमा यसरी वर्णन गरिएको छ-
‘माता रुद्राणां दुहिता वसूनां
स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः।
प्र नु वोचं चिकित्सुषे जनाय
मा गामनागामदितिं वधिष्ट॥’
यस ऋचाले गाईलाई रुद्रहरूको माता, वसुहरूको पुत्री, आदित्यहरूको भगिनी तथा अमृतस्वरूप दूधको भण्डारका रूपमा चित्रण गरेको छ। गाईलाई निरपराध, अवध्य र सर्वहितकारी प्राणीका रूपमा सम्मान गर्दै यसको संरक्षण गर्न मानव समुदायलाई प्रेरित गरिएको छ। यसले गाईप्रति करुणा, अहिंसा र संरक्षणभाव राख्नुपर्ने वैदिक सन्देश प्रवाह गर्दछ।
देवताहरूको आराधनामा मात्र नभई गौप्रधान संस्कृतिका उपासक मानव समुदायले पनि गाईलाई लक्ष्मीस्वरूपा तथा माताका रूपमा स्वीकार गर्दै आएका छन्। गाईको दूध, दही, घ्यू, गोबर र गोमूत्रलाई धार्मिक तथा परम्परागत जीवनपद्धतिमा विशेष महत्त्व दिइन्छ। यसै मान्यताका आधारमा गाई तिहार अर्थात् कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन गोवंशले मानव समाजलाई पुर्याउँदै आएको योगदानको स्मरण गर्दै गाईको पूजा तथा सम्मान गरिन्छ। त्यसैगरी कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्ने परम्परा छ। यी दुवै पर्वले प्रकृति, पशुधन र मानव जीवनबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछन्।
गोमय अर्थात् गाईको गोबरको महत्त्व दर्शाउने परम्परागत श्लोकमा भनिएको छ-
‘अग्रमग्रं चरन्तीनामोषधीनां वने वने।
तासामृषभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम्।
यन्मे रोगं च शोकं च तन्मे दहतु गोमयम्॥’
यस श्लोकले वनजङ्गलमा उम्रिएका विभिन्न वनस्पति तथा औषधीय गुणयुक्त घाँसपात चरन गर्ने गाईबाट प्राप्त हुने गोमयको पवित्रता र उपयोगितालाई दर्शाउँछ। परम्परागत मान्यताअनुसार गोबरलाई धार्मिक अनुष्ठान, घरआँगनको शुद्धीकरण तथा कृषि कार्यमा प्रयोग गरिन्छ। गाईले चरनका क्रममा विभिन्न वनस्पतिबाट प्राप्त गर्ने पोषण र त्यसबाट प्राप्त हुने गव्य पदार्थको महत्त्व हाम्रो परम्परागत ज्ञानमा विशेष रूपमा वर्णित छ।
गाईबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घ्यू, गोबर र गोमूत्रलाई समेटेर पञ्चगव्य तयार गरिन्छ। धार्मिक अनुष्ठानमा पञ्चगव्यलाई पवित्रता तथा शुद्धीकरणको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गर्ने परम्परा छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मका विभिन्न संस्कार तथा धार्मिक कर्ममा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ। आयुर्वेदको परम्परागत औषध निर्माण पद्धतिमा पनि पञ्चगव्यमा पर्ने पदार्थहरूको उल्लेख पाइन्छ। यद्यपि परम्परागत प्रयोग र आधुनिक चिकित्सकीय प्रभावकारितालाई एउटै मान्न मिल्दैन। यस्ता पदार्थको औषधीय उपयोगिताबारे वैज्ञानिक परीक्षण र अनुसन्धान आवश्यक छ।
नेपालका विभिन्न गौशालामा गोमूत्रलगायत गोजन्य पदार्थको प्रशोधन गरी अर्क उत्पादन गर्ने अभ्यास पनि हुँदै आएको छ। यस्ता उत्पादनप्रति केही मानिसको आकर्षण बढेको पाइन्छ। आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिप्रति जनचासो बढ्दै जानु पनि परम्परागत ज्ञान र वैकल्पिक उपचारप्रतिको रुचिसँग सम्बन्धित छ तर कुनै पनि पदार्थको औषधीय प्रभावकारिता परम्परागत विश्वासका आधारमा मात्र स्थापित हुँदैन। त्यसका लागि वैज्ञानिक परीक्षण, गुणस्तर निर्धारण र प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान अपरिहार्य हुन्छ।
भारतको कानपुरस्थित गौ अनुसन्धान केन्द्रलगायत विभिन्न संस्थाले गोवंशसँग सम्बन्धित अनुसन्धान तथा प्रविधिको विकासमा काम गर्दै आएका छन्। गोमूत्र तथा अन्य गोजन्य पदार्थको सम्भावित उपयोगबारे अनुसन्धान, प्रशोधन र उत्पादनका प्रयास भइरहेका छन्। गोवंशलाई धार्मिक आस्थाको विषयमा मात्र सीमित नराखी अनुसन्धान, कृषि, जैविक मल, जैविक ऊर्जा तथा वातावरणमैत्री उत्पादनसँग जोड्न सकिने सम्भावना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यसबाट परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँग जोड्दै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत बलियो बनाउन सकिन्छ।
हाम्रो परम्परागत ज्ञानमा गाईको सान्निध्य, गोसेवा र पशुप्रतिको आत्मीय व्यवहारलाई शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडेर हेरिएको छ। गाईको गोठमा समय बिताउने, गाईलाई सुमसुम्याउने र सेवाभावले हेरचाह गर्ने कार्यले मानिसमा करुणा, शान्ति र आत्मीयताको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ। यस्ता अभ्यासको स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रभावबारे थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक भए पनि पशुप्रति सद्भाव र सेवाभाव विकास गर्नु आफैँमा सकारात्मक संस्कार हो।
आयुर्वेदका चरकसंहिता र सुश्रुतसंहिताजस्ता ग्रन्थले प्रतिपादन गरेका उपचारात्मक सिद्धान्त तथा औषध निर्माण पद्धति हाम्रो प्राचीन चिकित्सा परम्पराका महत्त्वपूर्ण सम्पदा हुन्। देववैद्य अश्विनीकुमार, च्यवन ऋषि तथा अन्य प्राचीन वैद्यहरूसँग सम्बन्धित उपचारात्मक आख्यान र पद्धतिले पनि आयुर्वेदको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई उजागर गर्दछन्। यी ज्ञानपरम्पराको अध्ययन, अनुसन्धान र समयानुकूल विकास गर्नु आवश्यक छ।
गाईको महत्त्व दर्शाउन विद्यालयीय शिक्षामा समेत ‘गाई’ शीर्षकमा निबन्ध लेखाउने गरिन्थ्यो। त्यस्ता निबन्धमा गाईको दूध पोषणयुक्त र अमृततुल्य भएको, गोमय तथा गोमूत्रको धार्मिक र परम्परागत उपयोग रहेको, गाईपालनबाट आर्थिक उपार्जन हुने, गोबर किसानका लागि जैविक मलको स्रोत हुने तथा खेतबारी जोत्न गोरुको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने विषय समेटिन्थे। यसरी बाल्यकालदेखि नै गाईको महत्त्व, पशुप्रतिको आत्मीयता र गोसेवाको संस्कार सिकाइन्थ्यो। यो हाम्रो जीवनपद्धतिसँग जोडिएको व्यावहारिक ज्ञान पनि थियो।
आजको अवस्था नियाल्दा गाईप्रतिको हाम्रो व्यवहार र बोलीबीच ठूलो अन्तर देखिन्छ। गाईका लागि पर्याप्त गोठ छैनन्, सडकमा छाडिने गरेका छन् र घाँसपात तथा आहाराको अभावमा भौँतारिनुपर्ने अवस्था छ। गाईलाई माताको संज्ञा दिने तर व्यवहारमा संरक्षण र सेवाभाव नदेखाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। सेवाभन्दा स्वार्थ, संरक्षणभन्दा उपभोग र आत्मीयताभन्दा आर्थिक लाभलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले गोवंशको अस्तित्व र सम्मान दुवैमा चुनौती थपेको छ। धार्मिक आस्थाको नाममा पूजा गर्ने तर उपयोगिता समाप्त भएपछि त्यही पशुलाई सडकमा छाडिदिने व्यवहार हाम्रो सांस्कृतिक चेतनामाथिकै प्रश्न हो।
भुक्ति र मुक्तिको कामना गर्दै धार्मिक अनुष्ठान गर्ने हामीले आफ्नै जीवनसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको गोवंशको संरक्षण र सेवामा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ। गोवंशको धार्मिक महत्त्वलाई पूजा र आराधनामा सीमित नराखी यसको उपयोगिता, संरक्षण, संवर्द्धन र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। गोजन्य पदार्थको उचित प्रयोग, गौशालाको व्यवस्थित सञ्चालन, उन्नत पशुपालन, पशु स्वास्थ्यको हेरचाह र स्थानीय अर्थतन्त्रसँगको सम्बन्ध विस्तारले गोसंरक्षणलाई व्यवहारमा उतार्न मद्दत पुर्याउँछ। गोसंरक्षणको अर्थ गाईको पूजा गर्नु मात्र होइन, यसको जीवनयापन र उचित हेरचाहको जिम्मेवारी लिनु पनि हो।
गोप्रधान संस्कृतिमा गाईलाई लक्ष्मीस्वरूपा र आमाका रूपमा सम्मान गरिन्छ। गाईको स्वभावबाट सोझोपन, शालीनता र सौम्यताको प्रतीकात्मक अर्थसमेत ग्रहण गरिन्छ। त्यसैले गोवंशप्रति करुणा, संरक्षण र अहिंसाको भावना राख्नु सनातन संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण आदर्श हो। यस्तो आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्न सकेमात्र हाम्रो धार्मिक आस्था सार्थक हुन सक्छ।
नेपालको संविधानले गाईलाई राष्ट्रिय जनावरका रूपमा मान्यता दिएको छ। सनातन परम्परामा गाईलाई अवध्य प्राणीका रूपमा सम्मान गर्दै पूजा गरिन्छ। त्यसैले गाई तिहार गोवंशप्रतिको हाम्रो कर्तव्य, कृतज्ञता र संरक्षणभाव अभिव्यक्त गर्ने राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्व हो।
यस पावन अवसरमा गाईको पूजा, गोवर्धन पर्वतको आराधना, गोठमा तोरण बाँध्ने तथा गोवंशको सेवा र संरक्षण गर्ने कार्यलाई निरन्तरता दिऔँ। धार्मिक आस्थालाई व्यवहारमा उतार्दै गोवंशको संरक्षण, संवर्द्धन र सम्मानमा जुटौँ। नेपालीको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेको यमपञ्चक तथा गाई तिहारलाई सभ्य, भव्य र अर्थपूर्ण रूपमा मनाऔँ।
गोमाता हाम्रो आस्था, गोवंश हाम्रो सम्पदा र गोसंरक्षण हाम्रो साझा दायित्व हो।
