छठ नजिकिएपछि मधेशका गाउँ र सहरको वातावरण नै फेरिन थाल्छ। नदी, ताल, तलाउ, पोखरी र जलाशयका किनारमा घाट बनाउने काज सुरु हुन्छ। कसैले बाटो सफा गर्छन्, कसैले बत्ती र सजावटको जोहो गर्न थाल्छन्, घरघरमा प्रसादको तयारी सुरु हुन्छ।
छठलाई हामी सूर्य उपासना र कठिन व्रतका रूपमा चिन्छौँ। तर यो पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष त्योभन्दा पर छः फरक जात, भाषा, समुदाय र आस्थाका मानिसले एकअर्कालाई गर्ने सहयोग र सम्मान।
छठ मूलतः मधेशी समुदायको पर्व हो। यसको घेरा बिस्तारै फराकिलो हुँदै गएको छ। आज घाटमा मुस्लिम छिमेकीहरू पनि देखिन्छन्। कोही सरसफाइमा हातेमालो गर्छन्, कोही पूजाका सामग्री जुटाउन सघाउँछन्, कोही शुभकामना दिएर आत्मीयता जनाउँछन्। उनीहरू पूजामा सहभागी नहुन सक्छन्। तर, अर्काको आस्थालाई दिइएको सम्मान नै सहअस्तित्वको सुन्दर उदाहरण हो।
सबैको साझा ठाउँ छठ घाट
धेरैजसो धार्मिक कर्म मन्दिर, मस्जिद वा घरभित्र हुन्छ। छठको ठूलो हिस्सा भने खुला सार्वजनिक स्थलमा हुन्छ। त्यसैले घाट कुनै एक समुदायको मात्र होइन, सबैको साझा ठाउँ बन्ने गरेको छ। सरसफाइ, बाटो मिलाउने, बत्ती बाल्ने र सुरक्षाको काममा फरक समुदायका मानिस एकै ठाउँमा जुट्छन्।
त्यहाँ कसले कुन धर्म मान्छ भन्दा पनि कसले कसरी सघाउँछ भन्ने कुरा ठूलो हुन्छ। कसैले श्रम दिन्छ, कसैले पैसा, कसैले व्यवस्थापन सम्हाल्छ, कसैले चुपचाप व्रतालुलाई सहयोग गर्छ। यी साना कामले नै एक अर्काबीच विश्वास र आत्मीयता बढ्छ।
एउटै टोलमा वर्षौँदेखि बसेका हिन्दू र मुस्लिम परिवारले सुखदुःखमा साथ दिँदै आएका छन्। छठमा त्यो सम्बन्ध अझ प्रस्ट देखिन्छ। अर्काको पर्वलाई सम्मान गर्नु देखावटी औपचारिकता होइन, फरक आस्था हुँदाहुँदै पनि साझा समाजप्रति आफ्नो जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु हो। मधेशमा विभिन्न धर्म, भाषा र जातका मानिस पुस्तौँदेखि सँगै बसेका छन्। चाडपर्व र खानपान फरक होला, जीवनका धेरै कुरा साझा छन्।
सन्देश सरल छः सद्भावका लागि सबैले एउटै धर्म वा संस्कृति मान्नुपर्दैन। फरक पहिचानलाई स्वीकारेर सम्मान गर्न सक्नु नै विविध समाजको सच्चा बल हो।
दैनिक जीवनको विभेद र उत्सवको एकता
यहाँ आएर एउटा असजिलो प्रश्न सोध्नैपर्छ। पर्वमा एउटै घाटमा जुट्ने हाम्रो समाजमा वर्षभरि जातीय विभेद, छुवाछुत, धार्मिक असहिष्णुता, लैङ्गिक असमानता र वर्गीय दूरी किन कायमै छन्? के उत्सवमा एकअर्काको घर पुगेर शुभकामना साट्ने हामीले साधारण दिनमा पनि बराबरीको व्यवहार गर्न सकेका छौँ?
सद्भावको असली परीक्षा चाडपर्वमा होइन, सामान्य दिनमा हुन्छ। जात, धर्म, भाषा वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने भेदभावले हाम्रो एकताको दाबीलाई खोक्रो बनाउने काम गर्छ। छठमा सबैलाई स्वागत गर्ने समाजले विद्यालय, सार्वजनिक सेवा, रोजगारी र निर्णय प्रक्रियामा पनि सबैलाई बराबर ठाउँ दिन सक्नुपर्छ। मधेशजस्तो विविधाले भरिएको समाजमा दलित, विपन्न, सीमान्तकृत र अल्पसंख्यक समुदायको बराबर सहभागिता झन् जरुरी छ। मुस्लिम समुदायले छठप्रति देखाएको सहयोगको कदर गर्ने हो भने उनीहरूका चाडपर्व र पहिचानलाई पनि हामीले उत्तिकै सम्मान गर्नुपर्छ। सद्भाव एकतर्फी हुँदैन।
महिलाको भूमिका पनि यहाँ उल्लेख गर्नैपर्छ। कठिन व्रत, पूजा, घरको व्यवस्थापन र परम्पराको हस्तान्तरण पुस्तौँदेखि महिलाले नै बोक्दै आएका छन्। तर पर्वमा उनीहरूको त्यागको प्रशंसा गर्ने समाजले दैनिक जीवनमा उनीहरूको निर्णयको अधिकार, स्वतन्त्रता र नेतृत्वलाई कति मान्यता दिएको छ? महिलाको योगदान उत्सवका दिन मात्र सम्झेर पुग्दैन। घर, कार्यस्थल र सार्वजनिक निर्णयमा पनि उनीहरूको बराबर स्थान हुनुपर्छ।
वातावरणको कुरा पनि छुटाउन मिल्दैन। जल र सूर्यको पूजा गर्ने पर्वका बेला नदी र पोखरी प्लास्टिक, फोहोर र ढलले प्रदूषित भइरहनु विडम्बना हो। घाट छठअघि सफा गरेर मात्र पुग्दैन, पर्व सकिएपछि पनि स्वच्छ राख्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यसमा समुदाय, नागरिक समाज र स्थानीय सरकार सबैको जिम्मेवारी छ।
घाटको भावनालाई समाज परिवर्तनसम्म
छठमा देखिने सामूहिकता पर्वमै सीमित रहनुपर्दैन। युवा, क्लब, आमा समूह, सामाजिक संस्था र फरक समुदायका मानिस मिलेर काम गर्दा सामुदायिक परिचालनको राम्रो नमुना बन्छ। घाट बनाउन जुटेका युवाले टोलमा सरसफाइ अभियान चलाउन सक्छन्। संस्थाहरू मिलेर रक्तदान, स्वास्थ्य शिविर, विपद्को पूर्वतयारी र बालबालिकाको शिक्षाका कार्यक्रम गर्न सक्छन्। पर्वले जोडेको सम्बन्धलाई यसरी दीर्घकालीन विकासको आधार बनाउन सकिन्छ।
स्थानीय सरकारको भूमिका यहाँ महत्त्वपूर्ण छ। सबै समुदायलाई समान व्यवहार गर्ने, सार्वजनिक स्थल जोगाउने र सामुदायिक कार्यक्रममा सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने काम उसैको हो। सद्भावका नाममा औपचारिक कार्यक्रम गरेर मात्र पुग्दैन। नागरिकले सेवा लिँदा, आफ्नो पहिचान राख्दा र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुँदा समान सम्मान पाउनुपर्छ।
राजनीतिक नेतृत्वले पनि छठबाट सिक्नुपर्ने धेरै छ। चाडपर्वमा शुभकामना दिएर र सद्भावका भाषण गरेर मात्र पुग्दैन। व्यवहारमै विभेदविरुद्ध उभिने र सबै समुदायको अधिकार सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी पनि निभाउनुपर्छ।
सामाजिक सञ्जालमा धर्म र समुदायबारे असहिष्णु अभिव्यक्ति बढिरहेको यो बेला छठले देखाउने आपसी सम्मानलाई हामी संवादको माध्यम बनाउन सक्छौँ। घृणा फैलाएर कुनै समाज बलियो भएको छैन। समाज तब बलियो हुन्छ, जब फरक आस्था र पहिचान भएका मानिसले आफूलाई एउटै समाजको बराबर सदस्य महसुस गर्छन्।
छठ र नागरिक सहभागिता
घाट बनाउन टोलका मानिस बैठक बस्छन्, चन्दा उठाउँछन्, जिम्मेवारी बाँड्छन् र वडा वा नगरपालिकासँग समन्वय गर्छन्। यो नै नागरिक सहभागिताको सबैभन्दा नजिकको अभ्यास हो। मानिसले आफ्नो साझा समस्या आफैँ पहिचान गर्छन् र समाधानमा हात हाल्छन्। प्रश्न यत्ति होः यही तत्परता छठपछि पनि किन देखिँदैन?
घाटको तयारीमा देखिने यो ऊर्जालाई वर्षभरिको नागरिक भूमिकामा बदल्न सकिन्छ। घाटको सफाइ, खानेपानी, बत्ती र सुरक्षामा स्थानीय सरकारले कति बजेट र के काम गर्यो भनेर नागरिकले सोध्न सक्छन्। वडा सभा, सार्वजनिक सुनुवाइ र योजना छनोट प्रक्रियामा सहभागी हुन सक्छन्। पर्वपछि घाटको अवस्था कस्तो छ भनेर टोल समूहले आफैँ अनुगमन गर्न सक्छ।
यसका लागि घाट व्यवस्थापन समितिलाई समावेशी बनाउन जरुरी छ। समितिमा महिला, दलित, मुस्लिम र अन्य अल्पसङ्ख्यक समुदाय, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र युवाको वास्तविक उपस्थिति हुनुपर्छ। निर्णय केही मानिसको हातमा सीमित भयो भने सद्भाव देखावटी मात्र रहन्छ। युवा स्वयंसेवकले सरसफाइदेखि सूचना सहयोग कक्षसम्मको काम गर्दै नेतृत्व सिक्ने मौका पाउँछन्।
जब नागरिकले घाटमा जिम्मेवारी लिन्छन्, उनीहरू सार्वजनिक सेवाबारे प्रश्न गर्न पनि सिक्छन्। यही सिकाइले छठको सद्भावलाई सहभागितामूलक, जवाफदेही र समावेशी समाजको आधार बनाउँछ।
छठ घाटको एकता वर्षभरि समाजमा देखिनुपर्छ
छठ पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष सूर्यको उपासनासँगै मानिसहरूबीचको आत्मीयता, सहयोग र साझा जिम्मेवारी हो। हिन्दू समुदायको धार्मिक आस्थासँग जोडिएको यो पर्वमा मुस्लिम समुदायसहित अन्य समुदायका मानिसहरूले देखाउने सम्मान र सहयोगले सामाजिक सद्भावको दायरालाई फराकिलो बनाएको छ। यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि फरक धर्म मान्दैमा मानिसहरूबीच दूरी हुनुपर्दैन र सामाजिक एकताका लागि धार्मिक समानता आवश्यक छैन। तर छठको वास्तविक सन्देश त्यतिबेला मात्र सार्थक हुनेछ, जब घाटमा देखिने एकता हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि प्रतिबिम्बित हुनेछ। जातीय विभेद अन्त्य गर्ने, धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्ने, लैङ्गिक समानता सुनिश्चित गर्ने, सीमान्तकृत समुदायको आवाजलाई सम्मान गर्ने र सार्वजनिक स्रोतको संरक्षण गर्ने व्यवहारमा हामीले यही सामूहिक भावनालाई रूपान्तरण गर्नुपर्छ।
छठलाई केवल मधेशको धार्मिक पहिचान वा कुनै एउटा समुदायको पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको सामाजिक महत्वलाई सीमित गर्नु हो। यसको सांस्कृतिक जरा मधेशमा गहिरो भए पनि यसले दिने सन्देश सम्पूर्ण नेपाली समाजका लागि महत्वपूर्ण छ। विविधताबीच सहअस्तित्व, फरक आस्थाबीच सम्मान र सामूहिक जिम्मेवारी आजको समाजलाई आवश्यक मूल्य हुन्।
अन्ततः सामाजिक सद्भाव भनेको वर्षमा एक दिन एउटै घाटमा भेला हुनु मात्र होइन; वर्षका ३६५ दिन एकअर्काको अस्तित्व, अधिकार, पहिचान र सम्मानलाई स्वीकार गर्दै सँगै बाँच्न सक्नु हो। छठको वास्तविक उज्यालो त्यतिबेला फैलिन्छ, जब छठ घाटमा देखिएको एकता धर्म, जात र समुदायको सीमाभन्दा माथि उठेर हाम्रो घर, समाज, राजनीति र राज्य सञ्चालनको व्यवहारमा पनि देखिन्छ।
