‘नवीन कांग्रेस’ बनाउन बौद्धिक नेतृत्वको भूमिका निर्णायक हुन्छ : डा. भद्रा पराजुली भण्डारी [अन्तरवार्ता]

नेपाली कांग्रेसभित्र महिला सहभागितालाई संख्यात्मक प्रतिनिधित्वमा मात्र सीमित नराखी नीति निर्माण र नेतृत्वदायी भूमिकासँग जोड्नुपर्ने धारणा राख्दै आएकी डा. भद्रा पराजुली भण्डारी कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित भएकी छन्। खस आर्य महिलातर्फ सर्वाधिक मत प्राप्त गरेकी भण्डारीले कांग्रेसको नीति अनुसन्धान तथा प्रशिक्षण विभागमा रहेर काम गरिसकेकी  छन्। बागमती प्रदेश कार्यसमितिमा काम गरिसकेकी भण्डारी संगठन निर्माण, पार्टीको वैचारिक रूपान्तरण, महिला नेतृत्व र समसामयिक राजनीतिक विषयमा लेखन तथा विश्लेषण गर्दै आएकी छन्। लामो समयदेखि गगनकुमार थापाको वैचारिक धारसँग निकट रहेर कांग्रेस राजनीतिमा सक्रिय भण्डारीले थापाले अघि सारेको ‘नवीन कांग्रेस’को अवधारणालाई संस्थागत गर्न केन्द्रीय समितिमा वैचारिक स्पष्टता र ऊर्जाशील नेतृत्व आवश्यक रहेको बताउँदै आएकी छन्। कांग्रेसको बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति, पार्टी शुद्धीकरण, आन्तरिक एकता, नीतिगत रूपान्तरण र महिला नेतृत्वका विषयमा केन्द्रित रहेर डा. भण्डारीसँग हिमालप्रेसले गरेको कुराकानी :

कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट खस आर्य महिलातर्फ सर्वाधिक मत प्राप्त गर्दै केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित हुनुभएको छ। यो परिणामको अपेक्षा गर्नुभएको थियो? निर्वाचित भएपछि कस्तो अनुभूति भइरहेको छ?

पार्टी राजनीतिमा लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आएकी छु। प्रदेशमा पनि जिम्मेवारी पाएर कुशलतापूर्वक निर्वाह गर्ने अवसर पाएँ। पार्टीको नीति अनुसन्धान तथा प्रशिक्षणको क्षेत्रमा रहेर काम गरेको अनुभव पनि छ। यी अनुभवका आधारमा केन्द्रमा रहेर पार्टीलाई थप गतिशील बनाउने उद्देश्यसहित निर्वाचनमा होमिएकी हुँ।

उम्मेदवारी दिँदा आफूले गरेका कामलाई कार्यकर्ताले बुझ्नुहुनेछ भन्ने विश्वास थियो। अपेक्षाअनुसार नै खस आर्य महिलातर्फ सर्वाधिक मतसहित निर्वाचित हुन पाएँ। मलाई निर्वाचित गराउनुहुने सबै साथीलाई हार्दिक धन्यवाद दिँदै उहाँहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु।

लोकतान्त्रिक पार्टीमा चुनावी प्रतिस्पर्धालाई स्वाभाविक रूपमा लिनुपर्छ। कोही साथी पराजित हुनुभएकोमा निराश हुनु आवश्यक छैन। निर्वाचन परिणामपछि सबै पक्षलाई समेटेर अघि बढ्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो। त्यसप्रति म सजग छु र आगामी दिनमा पनि रहनेछु।

यसपटक कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वमा नयाँ सोच, अध्ययन र वैचारिक बहसमा रुचि राख्ने व्यक्तिहरू पनि आएका छन्। पार्टीको नीति निर्माण र संगठन सञ्चालनमा बौद्धिक नेतृत्वको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?

भौतिक विकाससँगै हाम्रो सोच, अध्ययन र विचारमा पनि परिवर्तन भइरहेको छ। त्यसैले समयअनुसार आफूलाई बदल्नुको विकल्प छैन। प्रविधिको तीव्र विकास भइरहेको छ। युवा पुस्ताका आकांक्षा सम्बोधन हुन नसक्दा उनीहरू निराश छन्। कैयौँ युवा रोजगारी र अवसरको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन्। यस्तो अवस्थामा नयाँ पुस्तालाई कस्तो नेपाल सुम्पने भन्ने विषयमा गम्भीर चिन्तन आवश्यक छ।

शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता मौलिक अधिकारका विषयमा कांग्रेसले स्पष्ट र प्रभावकारी नीति बनाउनुपर्छ। नागरिकले गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा र सम्मानजनक रोजगारी पाउने वातावरण निर्माण गर्नु राजनीतिक दलको दायित्व हो। यस्ता विषयमा ठोस काम गर्न सकियो भने मात्रै हाम्रा अग्रजले देखेका सपना र उनीहरूले गरेको योगदानको सम्मान हुनेछ।

नीति निर्माणमा बौद्धिक नेतृत्वको भूमिका तथ्य, अध्ययन, अनुसन्धान र तर्कका आधारमा पार्टीलाई सही दिशा दिनु हो। संगठन सञ्चालनमा पनि परम्परागत कार्यशैलीबाट माथि उठेर नवीन दृष्टिकोण अवलम्बन गर्न ढिलाइ भइसकेको छ। नेतृत्वलाई आवश्यक सुझाव दिने, गलत निर्णय हुँदा खबरदारी गर्ने र नयाँ विचारलाई नीतिमा रूपान्तरण गर्न पहल गर्ने जिम्मेवारी हामीले निर्वाह गर्नुपर्छ।

केन्द्रीय सदस्यका रूपमा कांग्रेसलाई कस्तो पार्टी बनाउने परिकल्पना गर्नुभएको छ? तपाईंको प्राथमिकतामा पार्टीको वैचारिक रूपान्तरण, संगठन विस्तार र जनविश्वास पुनःस्थापनामध्ये कुन विषय पर्छन्?

मेरो परिकल्पना नेपाली कांग्रेसलाई विचारमा स्पष्ट, संगठनमा गतिशील, व्यवहारमा लोकतान्त्रिक र जनताप्रति उत्तरदायी पार्टी बनाउने हो। वैचारिक रूपान्तरण, संगठन विस्तार र जनविश्वास पुनःस्थापना एकअर्काका पूरक विषय हुन्। यद्यपि, मेरो प्राथमिकता वैचारिक स्पष्टतासहित जनविश्वास पुनःस्थापनामा हुनेछ।

कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक लोकतान्त्रिक समाजवादी आदर्शलाई वर्तमान समयका आवश्यकता र जनताका अपेक्षासँग जोड्न सक्नुपर्छ। युवाका आकांक्षा, महिलाको समान सहभागिता, रोजगारी, सुशासन, सामाजिक न्याय र आर्थिक अवसरलाई पार्टीको नीति तथा कार्यक्रमको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। विचारलाई भाषणमा मात्र सीमित नराखी निर्णय प्रक्रिया र कार्यशैलीमा उतार्नुपर्छ।

संगठन विस्तार भनेको सदस्य सङ्ख्या बढाउनु मात्र होइन। वडा तहदेखि केन्द्रीय तहसम्म पार्टीका संरचनालाई समावेशी, उत्तरदायी र क्रियाशील बनाउनु पनि हो। महिला, युवा, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी तथा पछाडि पारिएका समुदायको सहभागिता सङ्ख्यामा मात्र सीमित नभई निर्णय प्रक्रिया र नेतृत्वमा समेत सुनिश्चित हुनुपर्छ।

जनविश्वास भाषणले होइन, व्यवहारले आर्जन हुन्छ। पार्टीभित्र पारदर्शिता, जवाफदेहिता र आन्तरिक लोकतन्त्र कायम गर्दै जनताका समस्या समाधानमा निरन्तर काम गर्नुपर्छ। म केन्द्रीय सदस्यका रूपमा नीतिगत बहसमा सक्रिय रहने, महिलाको अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्वका लागि पैरवी गर्ने र पार्टीलाई जनतासँग जोड्ने काममा योगदान दिन चाहन्छु।

मेरो बुझाइमा विचारले दिशा दिन्छ, संगठनले त्यसलाई कार्यान्वयन गर्छ र जनविश्वासले पार्टीलाई बलियो बनाउँछ। यी तीनै पक्षलाई सँगसँगै अघि बढाउनु नै मेरो लक्ष्य हो।

 कांग्रेसभित्र सुधार र शुद्धीकरणको बहस लामो समयदेखि चल्दै आएको छ। तर व्यवहारमा त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको देखिँदैन। पार्टीलाई शुद्धीकरण गर्न तपाईंले प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने ठोस विषय के–के हुन्?

मेरो विचारमा पार्टी शुद्धीकरणका लागि मुख्यतः तीन विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ-आर्थिक पारदर्शिता, नेतृत्वको जवाफदेहिता र आन्तरिक लोकतन्त्रको सुनिश्चितता।

पहिलो, पार्टीको आर्थिक स्रोत, चन्दा संकलन र खर्चलाई पारदर्शी बनाउनुपर्छ। पार्टीका सबै आर्थिक गतिविधिको नियमित लेखापरीक्षण हुनुपर्छ र त्यसको विवरण सम्बन्धित सदस्य तथा आमनागरिकले थाहा पाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

दोस्रो, पार्टीका नेताकार्यकर्तालाई जिम्मेवार बनाउने स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक छ। पद र पहुँचका आधारमा कसैलाई उन्मुक्ति दिने तथा कसैलाई मात्रै कारबाही गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ। भ्रष्टाचार, अनियमितता वा नैतिक आचरणविपरीतका काममा संलग्न भएको प्रमाणित भए विधानअनुसार निष्पक्ष छानबिन र कारबाही हुनुपर्छ। नेतृत्वमा रहने व्यक्तिले आफैँ पनि नियम पालना गरेर उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।

तेस्रो, पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ। भिन्न विचार राख्नेलाई निषेध गर्ने होइन, सुन्ने र सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। उम्मेदवार छनोटदेखि पदाधिकारी चयन र नीतिगत निर्णयसम्म निश्चित विधि, पारदर्शी मापदण्ड र सदस्यको सहभागिता सुनिश्चित हुनुपर्छ। महिला तथा युवा नेताहरूलाई अवसर दिँदा नातासम्बन्ध वा गुटगत निकटताभन्दा योग्यता, योगदान र क्षमतालाई आधार बनाउनुपर्छ।

त्यसैगरी, पार्टीका विभाग तथा भ्रातृ संस्थालाई सक्रिय बनाउने, जिम्मेवारी पाएका व्यक्तिको कामको नियमित मूल्यांकन गर्ने र विधानविपरीतका गतिविधिमा संस्थागत जवाफदेहिता कायम गर्ने व्यवस्था आवश्यक छ।

शुद्धीकरण भनेको व्यक्तिलाई हटाउने वा एउटा समूहलाई अर्को समूहले विस्थापित गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन। यो पार्टीको कार्यशैली, संस्कार र प्रणाली सुधार्ने अभियान हो। नियम सबैलाई समान रूपमा लागू हुने, योग्यताले अवसर पाउने र गल्ती गर्नेले जिम्मेवारी लिनुपर्ने व्यवस्था स्थापित गर्न सकियो भने मात्रै कांग्रेसलाई विश्वसनीय र जनउत्तरदायी पार्टी बनाउन सकिन्छ। म केन्द्रीय सदस्यका रूपमा यस्ता सुधारलाई नीतिगत बहसमा मात्र सीमित नराखी विधान, कार्यविधि र कार्यान्वयनसँग जोड्न पहल गर्नेछु।

कांग्रेसभित्रको विवाद र विभाजनको प्रश्न अझै पेचिलो छ। अर्को पक्ष पनि महाधिवेशन प्रक्रियामा अघि बढिरहेको अवस्थामा पार्टीको वैधानिकता, आन्तरिक एकता र संगठनात्मक निरन्तरताको चुनौतीलाई कसरी सम्बोधन गर्नुपर्छ?

कांग्रेसभित्र देखिएको विवादलाई दुई पक्षबीचको शक्ति संघर्षका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यो पार्टीको वैधानिकता, आन्तरिक लोकतन्त्र र संस्थागत निरन्तरतासँग जोडिएको विषय हो। यसको समाधान आवेग, आरोपप्रत्यारोप र निषेधबाट होइन, विधान, कानुन र संवादबाट खोजिनुपर्छ।

पहिलो, पार्टीको वैधानिकतासम्बन्धी प्रश्नलाई विधिसम्मत प्रक्रियाबाट टुङ्ग्याउनुपर्छ। पार्टी विधान, प्रचलित कानुन र सम्बन्धित निकायका निर्णयलाई आधार बनाएर अघि बढ्नुपर्छ। वैधानिकताका विषयमा फरक दाबी छन् भने तिनको निरूपण गर्ने अधिकारप्राप्त निकायको निर्णयलाई सम्मान गर्नुपर्छ। यस विषयलाई राजनीतिक स्वार्थअनुसार व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिले समस्या थप जटिल बनाउँछ।

दोस्रो, आन्तरिक एकताका लागि संवादको ढोका खुला राख्नुपर्छ। फरक मत राख्ने नेता तथा कार्यकर्तालाई निषेध गरेर वा उनीहरूको योगदान अस्वीकार गरेर पार्टी बलियो हुँदैन। असहमति राख्ने अधिकार र पार्टीभित्र न्यायपूर्ण व्यवहारको सुनिश्चितता लोकतन्त्रका आधार हुन्। त्यसैले सम्भव भएसम्म सबै पक्षलाई विश्वासमा लिएर साझा सहमति निर्माण गर्नुपर्छ।

तेस्रो, विवादका कारण संगठनात्मक गतिविधि र जनताप्रतिको जिम्मेवारी प्रभावित हुन दिनु हुँदैन। वडा तहदेखि केन्द्रसम्मका संरचनालाई क्रियाशील राख्दै पार्टीका नियमित काम, सदस्यको जिम्मेवारी र जनतासँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनुपर्छ। पार्टीको ध्यान आन्तरिक विवादमा मात्र केन्द्रित हुँदा जनताका मुद्दा ओझेलमा पर्ने जोखिम हुन्छ।

मेरो विचारमा एकता भनेको भिन्न मतलाई दबाएर एउटै आवाज सुनाउनु होइन, विधि र साझा उद्देश्यका आधारमा विविध मतलाई समेट्नु हो। तर एकताका नाममा विधान र लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई कमजोर बनाउन पनि मिल्दैन। वैधानिकता, संवाद र संगठनात्मक निरन्तरताबीच सन्तुलन कायम गर्दै अघि बढ्नु अहिलेको आवश्यकता हो। म विवादको समाधानमा संवाद र सहमतिका लागि पहल गर्ने, विधिसम्मत निर्णयको पक्षमा उभिने र पार्टीका सबै तहमा एकता तथा विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न योगदान दिनेछु।

गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले ‘नवीन कांग्रेस’को अवधारणालाई कसरी व्यवहारमा उतार्न सक्छ? नेतृत्व परिवर्तनसँगै पार्टीको कार्यशैली, नीति, संगठन र जनतासँगको सम्बन्धमा कस्तो परिवर्तन आउनुपर्छ?

‘नवीन कांग्रेस’ भनेको नेतृत्वमा नयाँ अनुहार आउनु मात्र होइन, पार्टीको सोच, संस्कार, कार्यशैली र जनतासँगको सम्बन्धमा परिवर्तन आउनु हो। गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले यो अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्ने हो भने सबैभन्दा पहिले पार्टीभित्रै परिवर्तनको अनुभूति गराउन सक्नुपर्छ।

पहिलो, पार्टीको कार्यशैली बदलिनुपर्छ। निर्णय केही सीमित नेताको चाहना र स्वार्थबाट होइन, विधि, तथ्य, अध्ययन र सामूहिक छलफलका आधारमा हुनुपर्छ। नेतृत्वले कार्यकर्ताको कुरा सुन्ने, फरक मतको सम्मान गर्ने र जिम्मेवारी पूरा नगर्नेलाई जवाफदेही बनाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

दोस्रो, नीतिगत रूपान्तरण आवश्यक छ। कांग्रेसले आफ्नो लोकतान्त्रिक समाजवादी आदर्शलाई वर्तमान समयका चुनौतीसँग जोड्नुपर्छ। रोजगारी, उद्यमशीलता, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासन, सामाजिक न्याय र आर्थिक अवसरलाई प्राथमिकतामा राखेर स्पष्ट नीति तथा कार्ययोजना बनाउनुपर्छ। युवाले देशभित्रै सम्भावना देख्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

तेस्रो, संगठनलाई समावेशी र परिणाममुखी बनाउनुपर्छ। महिला, युवा र विभिन्न समुदायको प्रतिनिधित्व पदमा मात्र होइन, नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ। पार्टीका विभाग तथा संरचनालाई सक्रिय बनाउँदै जिम्मेवारीअनुसार कामको मूल्याङ्कन गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

चौथो, जनतासँगको सम्बन्ध बदलिनुपर्छ। निर्वाचनका बेला मात्रै घरदैलो गर्ने र अरू समयमा जनताबाट टाढा रहने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। जनताका समस्या सुन्ने, समाधानका लागि पहल गर्ने र आफूले गरेका कामको सार्वजनिक हिसाब दिने संस्कार बसाल्नुपर्छ। जनविश्वास भाषण र नाराले होइन, परिणाम र व्यवहारले आर्जन हुन्छ।

‘नवीन कांग्रेस’को वास्तविक परीक्षा नेतृत्व परिवर्तनपछि पार्टीको चरित्र कति बदलियो भन्नेमा हुन्छ। गगनकुमार थापाको नेतृत्वले नयाँ पुस्ताका आकांक्षा, लोकतान्त्रिक मूल्य र जनताका अपेक्षालाई संस्थागत गर्न सक्नुपर्छ। म केन्द्रीय सदस्यका रूपमा महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता, नीतिगत स्पष्टता, आन्तरिक लोकतन्त्र र जवाफदेहितालाई बलियो बनाउँदै परिवर्तनलाई नाराबाट व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न योगदान दिन चाहन्छु।

तपाईंलाई निर्वाचित गराउन भूमिका खेल्ने महाधिवेशन प्रतिनिधि र देशभरका कांग्रेस कार्यकर्ताले तपाईंबाट कस्तो अपेक्षा राखेका होलान्? उनीहरूलाई के प्रतिबद्धता व्यक्त गर्न चाहनुहुन्छ?

मलाई निर्वाचित गराउन भूमिका खेल्ने महाधिवेशन प्रतिनिधि र देशभरका कांग्रेसका साथीहरूले मबाट इमानदारी, सक्रियता, जवाफदेहिता र परिवर्तनका पक्षमा स्पष्ट आवाजको अपेक्षा राख्नुभएको छ भन्ने मलाई लाग्छ। उहाँहरूले मलाई पदमा पुगेपछि सीमित घेरामा रमाउने होइन, पार्टीका सदस्य र आमनागरिकका मुद्दा उठाउने प्रतिनिधिका रूपमा देख्न चाहनुभएको छ।

म पार्टीभित्र महिला सहभागितालाई सङ्ख्यामा मात्र सीमित नराखी नीति निर्माण र नेतृत्वदायी भूमिकामा स्थापित गर्न निरन्तर आवाज उठाउनेछु। महिलाको क्षमता र योगदानलाई अवसरसँग जोड्न तथा युवा पुस्ताका आकांक्षालाई पार्टीको नीति र निर्णय प्रक्रियामा समेट्न पहल गर्नेछु।

त्यसैगरी, पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र, पारदर्शिता र जवाफदेहिताका पक्षमा उभिनेछु। महाधिवेशनका बेला व्यक्त गरिएका प्रतिबद्धता बिर्सने छैन। कार्यकर्ताका समस्या सुन्ने, तिनको समाधानका लागि सम्बन्धित निकायमा पहल गर्ने र आफूले गरेका कामबारे जवाफ दिने जिम्मेवारीबाट पछि हट्ने छैन।

मेरा लागि केन्द्रीय सदस्यको पद व्यक्तिगत प्रतिष्ठा वा सुविधा प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, पार्टी र जनताप्रतिको जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने अवसर हो। म सबैका कुरा सुन्नेछु, असहमत विचारको सम्मान गर्नेछु र आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म पार्टीलाई जनतासँग जोड्ने काममा सक्रिय रहनेछु।

म उहाँहरूलाई यति भन्न चाहन्छु- मेरा प्रतिबद्धताको मूल्यांकन मेरा भाषणले होइन, कामले गर्नुहोला। तपाईंहरूले मप्रति राख्नुभएको विश्वासलाई जिम्मेवारीका रूपमा लिनेछु। तपाईंहरूको आवाज बन्ने, तपाईंहरूको अपेक्षाअनुसार काम गर्ने र आफ्नो जिम्मेवारीप्रति जवाफदेही रहने मेरो प्रतिबद्धता छ।