बलिप्रथा मानव सभ्यताको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक इतिहाससँग सम्बन्धित प्राचीन अनुष्ठान हो। यसको अध्ययन गर्दा धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक परिस्थिति, सामाजिक संरचना, जीवप्रतिको दृष्टिकोण तथा दार्शनिक प्रतीकवादलाई समग्रतामा विचार गर्नुपर्छ।
हिन्दू धर्मका विभिन्न सम्प्रदाय र समुदायमा प्रचलित बलिको स्वरूप, उद्देश्य तथा व्याख्या समान छैनन्। कतिपय परम्परामा पशुपक्षीको बलि दिने चलन छ भने अन्य परम्परामा नरिवल, उखु, कुभिन्डो, फलफूल, अन्न तथा अन्य खाद्यवस्तु अर्पण गरेर प्रतीकात्मक बलि दिने गरिन्छ। त्यसैले बलिप्रथालाई पशुवधका रूपमा सीमित नगरी यसको धार्मिक, ऐतिहासिक, सामाजिक, नैतिक र दार्शनिक पक्षको जानकारी आवश्यक छ।
१. बलिको अर्थ र धार्मिक मान्यता
संस्कृतको ‘बलि’ शब्दले धार्मिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भअनुसार अर्पण, उपहार, नैवेद्य वा बलिदानजस्ता अर्थ प्रदान गर्छ। यसको अर्थ प्रत्येक अवस्थामा पशुवध नै हुन्छ भन्ने होइन। हिन्दू धार्मिक परम्परामा देवता, पितृ, ग्रामदेवता, कुलदेवता तथा अन्य अलौकिक शक्तिका उद्देश्यले गरिने विभिन्न प्रकारका अर्पणलाई पनि बलि भनिएको पाइन्छ। कतिपय समुदायमा परिवारको कल्याण, रोगव्याधिबाट मुक्ति, प्राकृतिक विपत्तिबाट सुरक्षा तथा मनोकामना पूर्तिका लागि बलि दिने परम्परा प्रचलित छ।
यद्यपि, देवतालाई गरिने अर्पण र पितृका उद्देश्यले गरिने श्राद्धसम्बन्धी कर्मलाई एउटै विधि मान्न मिल्दैन। यी अनुष्ठानका उद्देश्य, मन्त्र, विधि र धार्मिक मान्यता भिन्न हुन सक्छन्। भोजन गर्नुअघि देवता वा पितृका नाममा कुनै अंश छुट्याउने प्रचलनसँग बलिको केही समानता देखिए पनि बलिका सबै स्वरूपलाई यही अर्थमा सीमित गर्न सकिँदैन।
वैदिक यज्ञपरम्परामा पशुसम्बन्धी अनुष्ठानका ऐतिहासिक उदाहरण पाइन्छन्। त्यस्तै, शाक्त तथा तन्त्रसम्बन्धी कतिपय परम्परामा पशुबलि धार्मिक अनुष्ठानको अंग बनेको छ। अर्कोतिर, अहिंसालाई प्राथमिकता दिने धार्मिक व्याख्याहरूले पशुबलिको सट्टा फलफूल, अन्न, नरिवल वा अन्य प्रतीकात्मक वस्तु अर्पण गर्ने अभ्यासलाई महत्त्व दिएका छन्। यसबाट हिन्दू धर्मभित्र बलिसम्बन्धी एउटै सर्वमान्य अभ्यास नरहेको स्पष्ट हुन्छ। धार्मिक मान्यता, स्थानीय परम्परा र सम्प्रदायगत दृष्टिकोणअनुसार बलिको अर्थ तथा स्वरूपमा विविधता पाइन्छ।
२. बलिप्रथाको ऐतिहासिक र सामाजिक पृष्ठभूमि
बलिप्रथाको ऐतिहासिक विकास बुझ्न मानव सभ्यताको प्रारम्भिक अवस्था, जीविकोपार्जनका उपाय, प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोण तथा धार्मिक विश्वासको विकासलाई विचार गर्नुपर्छ। मानव समुदायले प्रारम्भमा आखेट अर्थात् सिकार, फलफूल तथा अन्य खाद्यवस्तुको संकलनबाट जीविका चलाउँथ्यो। पछि कृषि र पशुपालनको विकाससँगै खाद्य उत्पादन तथा सामाजिक जीवनका स्वरूपमा परिवर्तन आयो।
आखेट (अरबीमा सिकार) खाद्यवस्तु प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र थिएन; कतिपय समाजमा यो सामूहिक गतिविधि, सीप प्रदर्शन र सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा पनि विकसित भएको थियो।
प्रकृतिका शक्तिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न नसक्ने अवस्थामा वर्षा, उर्वरता, रोगव्याधि, प्राकृतिक विपत्ति र मृत्युलाई अदृश्य शक्तिसम्बन्धी विश्वाससँग जोड़्ने प्रवृत्ति विकसित भयो। विभिन्न समाजमा देवता, आत्मा वा अन्य अलौकिक शक्तिलाई प्रसन्न पार्न अर्पण गर्ने परम्परा आरम्भ भयो। कतिपय अवस्थामा पशुबलि यस्ता धार्मिक प्रणालीको अङ्ग बन्यो। तथापि, बलिप्रथा एउटै कारणबाट उत्पन्न भएको वा विश्वका सबै सभ्यतामा एउटै ढङ्गले विकसित भएको मान्न सकिँदैन।
प्राचीन सभ्यताका विभिन्न धार्मिक परम्परामा देवता, पूर्वज वा अदृश्य शक्तिका नाममा अर्पण गर्ने अभ्यास पाइन्छ। दक्षिण एसियाका विभिन्न समुदायमा पनि पशुबलि तथा अन्य प्रकारका बलिको ऐतिहासिक अभ्यास भेटिन्छ। तर कुनै सभ्यतामा पशुबलिको प्रमाण प्राप्त हुँदैमा त्यहाँको सम्पूर्ण धार्मिक जीवन बलिप्रथामा आधारित थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
त्यसैगरी, पशुबलि र नरबलिको इतिहासलाई पनि एउटै विषयका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। विभिन्न समाजमा नरबलिसम्बन्धी ऐतिहासिक विवरण पाइए पनि तिनको समय, प्रमाण र सामाजिक सन्दर्भ भिन्नभिन्न अध्ययन गर्नुपर्छ। यस क्रममा धार्मिक आख्यान, लोकविश्वास, लिखित अभिलेख र पुरातात्त्विक प्रमाणबीच भेद गर्नु आवश्यक हुन्छ।
धार्मिक र स्वार्थपरक कारणले गर्दा मानव समाजमा बलि प्रथा स्थापित भएको बुझिन्छ। आदिम मानव मूलतः अहिरो खेल्ने नै थिए। संस्कृतमा यसलाई आखेट वा मृगया अनि अरबीमा सिकार भनियो। भोजन र मनोविनोदका लागि वन्यजन्तु र पक्षीलाई लखेट्ने, समाउने मार्ने गर्दथे। पशुहरूको सङ्ख्या ह्वार्ह्वार्ती बढेको बेला अहिरो खेल्नु सामाजिक बाध्यता पनि थियो। पछि देवीदेवतालाई प्रसन्न गर्ने भनी धार्मिक बाध्यता थोपरियो। जुडा, इसाई र इस्लामसहित विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायमा बलि पर्व राखिएको पाइन्छ। भारतमा शाक्त र तन्त्र सम्प्रदायले बलिलाई धार्मिक मान्यता दियो।
विश्वका प्राचीन सभ्यताहरूमा जस्तै सिन्धु सभ्यतामा पनि बलि दिइएका प्रमाण उत्खननबाट पाइएको छ। विश्वका अनेक धार्मिक सम्प्रदायमा बलिको प्रवधान रहेको पाइन्छ। धेरै ठाउँ नरबलि प्रथा पनि थियो। सतिप्रथा जस्तो अनुष्ठान हत्याको साक्षी हाम्रै देश छ। कतिपय देशमा मृत व्यक्तिको आत्मालाई पार लाउने निहुँमा बलि दिने, राजाको निधन भएपछि परलोकमा पनि राजाले सेवा पाइरहून् भनेर राजाका अनुचरहरूलाई बलि दिने गर्दथे। नरभक्षणको इतिहास बेग्लै छ। बलि प्रथाको विरोध गर्नमा भगवान् बुद्धको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ।
बलिप्रथाका सम्बन्धमा प्राचीन धर्मशास्त्रमा विभिन्न विधानसमेत पाइन्छन्। मनुस्मृति (११.११८) मा भनिएको छ—
अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे।
पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि॥
यसको आशय ब्रह्मचर्यव्रत भंग गरेको व्यक्तिले रातको समयमा चौबाटोमा एउटा आँखा बिग्रिएको गधाको बलि दिएर पाकयज्ञको विधिअनुसार निरृति देवताको पूजा गर्नुपर्छ भन्ने हो। यसरी उक्त धर्मशास्त्रीय विधानमा ब्रह्मचर्यव्रत भंग गरेको व्यक्तिका लागि प्रायश्चित्तस्वरूप पशुबलिको व्यवस्था उल्लेख गरिएको पाइन्छ।
यस विधानको प्रतीकात्मक व्याख्या गर्दा गधालाई अविवेक वा असंयम, चौबाटोलाई जीवनको निर्णायक चरण, रातलाई आत्मचिन्तन र निरृतिलाई अनिष्टको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। यस दृष्टिले उक्त अनुष्ठानलाई अनुचित आचरण त्यागेर अनुशासित जीवनमा फर्कने संकेतका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। तथापि, यी प्रतीकात्मक अर्थ आधुनिक व्याख्याका उपज हुन्; मूल ग्रन्थमा यिनलाई यही रूपमा स्पष्ट गरिएको छैन। ऐतिहासिक दृष्टिले भने उक्त विधानलाई तत्कालीन धार्मिक मान्यताअनुसार निर्धारित प्रायश्चित्त अनुष्ठानका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
३. विभिन्न सभ्यतामा बलिप्रथा
प्राचीन मेसोपोटामिया, इजिप्ट, ग्रिस र रोमका धार्मिक परम्परामा देवताका निम्ति खाद्यवस्तु तथा पशु अर्पण गरिने प्रमाण पाइन्छ। ग्रिस र रोममा पशुबलि धार्मिक अनुष्ठानसँगै सामुदायिक भोज र सामाजिक सम्बन्धसँग पनि जोड़िएको थियो। केही प्राचीन सभ्यतामा मानवबलिसम्बन्धी प्रमाणसमेत भेटिएका छन्। तर यस्ता अभ्यासलाई सबै समाजमा प्रचलित सामान्य परम्परा मान्न मिल्दैन। वैदिक भारतीय परम्परामा यज्ञ प्रमुख धार्मिक अनुष्ठान थियो। यज्ञमा अग्निमा घिउ, अन्न, सोम तथा अन्य निर्धारित पदार्थ अर्पण गरिन्थ्यो। अश्वमेध र पशुबन्धजस्ता वैदिक अनुष्ठानमा पशुसम्बन्धी विधिको उल्लेख पाइन्छ। तथापि सबै यज्ञमा पशुबलि अनिवार्य थिएन।
पूर्वीय धार्मिक चिन्तनको विकासक्रममा अहिंसा, तपस्या, दान, आत्मसंयम र तत्त्वज्ञानले पनि महत्त्व प्राप्त गरे। यसले धार्मिक अनुष्ठानको औचित्य तथा त्यसबाट प्राप्त हुने फलसम्बन्धी विभिन्न दार्शनिक दृष्टिकोणलाई जन्म दियो।
मध्यकालीन दक्षिण एसियामा शाक्त, तान्त्रिक तथा स्थानीय धार्मिक परम्पराका केही धारामा पशुबलि प्रचलित रहेको पाइन्छ। विशेषतः दुर्गा, काली तथा अन्य शक्तिस्वरूपाको उपासनाका कतिपय विधिमा पशुबलिलाई धार्मिक अनुष्ठानको अंग मानियो। नेपाल तथा हिमालय क्षेत्रका विभिन्न समुदायमा पनि बलिप्रथा देवीदेवताको पूजा, कुलपरम्परा र चाड़पर्वसँग सम्बन्धित रह्यो। यद्यपि, सबै हिन्दू सम्प्रदायमा पशुबलि समान रूपमा प्रचलित थिएन। विभिन्न भक्ति परम्परा तथा अहिंसाप्रधान धार्मिक धाराले भक्ति, करुणा, नैतिक आचरण र प्रतीकात्मक अर्पणलाई प्राथमिकता दिए। त्यसैले मध्यकालीन बलिप्रथालाई एउटै धार्मिक मान्यताभित्र सीमित गरेर बुझ्नु ऐतिहासिक दृष्टिले उपयुक्त हुँदैन।
विश्वका अन्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा पनि पशुसम्बन्धी अनुष्ठान र अभ्यास पाइन्छन्। इस्लाममा मनाइने बकर ईद अर्थात् ईद अल-अजहामा इब्राहिमको ईश्वरप्रतिको समर्पणको स्मरण गर्दै धार्मिक विधानअनुसार पशुबलि दिने परम्परा छ। यसमा धार्मिक समर्पणका अतिरिक्त मासु परिवार, आफन्त तथा आवश्यकतामा परेकाहरूबीच बाँड़्ने परोपकारी पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस अभ्यासको धार्मिक अर्थ र सामाजिक उद्देश्यलाई सम्बन्धित इस्लामी परम्पराको सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ।
तमिलनाडुको जल्लिकट्टु पोङ्गल पर्वसँग सम्बन्धित साँढे समात्ने वा वशमा पार्ने परम्परागत खेल हो। यो पशुबलि होइन। तमिल सांस्कृतिक चिनारी, ग्रामीण जीवन र पशुपालन परम्परासँग सम्बन्धित यस अभ्यासले पशुको सुरक्षा तथा सहभागी मानिसहरूको सुरक्षासम्बन्धी बहस पनि उत्पन्न गरेको छ। यस उदाहरणले पशुसँग सम्बन्धित सबै धार्मिक वा सांस्कृतिक अभ्यासलाई एउटै श्रेणीमा राख्न नमिल्ने देखाउँछ। पशुबलि, धार्मिक बलिदान र पशुसहभागितामूलक खेलका उद्देश्य, विधि र सामाजिक अर्थ भिन्न हुन्छन्।
आधुनिक समयमा शिक्षा, सामाजिक सुधार आन्दोलन, अहिंसासम्बन्धी चिन्तन तथा पशुकल्याणप्रतिको चेतनाले बलिप्रथाबारेको बहसलाई व्यापक बनाएका छन्। कतिपय समुदायले परम्परागत पशुबलिलाई निरन्तरता दिएका छन् भने अन्यले फलफूल, नरिवल, कुभिन्डो, अन्न तथा अन्य प्रतीकात्मक वस्तु अर्पण गर्ने विकल्प अपनाएका छन्।
भारत र नेपालमा बलिसम्बन्धी अभ्यास तथा त्यसको नियमनसम्बन्धी व्यवस्था स्थानअनुसार भिन्न छन्। धार्मिक स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक परम्परा, पशुकल्याण र सार्वजनिक व्यवस्थाबीच सन्तुलन कायम गर्नु समकालीन समाजको महत्त्वपूर्ण प्रश्न बनेको छ।
४. पुराणमा पशुबलिको विधान
हिन्दू धर्मपरम्परामा पशुबलिको इतिहास र धार्मिक मान्यताबारे चर्चा गर्दा वैदिक तथा पौराणिक ग्रन्थहरूलाई तिनको ऐतिहासिक सन्दर्भमा अध्ययन गर्नुपर्छ। पुराणहरूमा बलिसम्बन्धी धारणा एकरूप छैन। कतिपय ग्रन्थ तथा धार्मिक परम्पराले निश्चित अनुष्ठानमा पशुबलिलाई मान्यता दिएका छन् भने अन्य परम्पराले अहिंसा, दया र प्रतीकात्मक अर्पणलाई महत्त्व दिएका छन्। त्यसैले कुनै एउटा ग्रन्थको विधानलाई सम्पूर्ण हिन्दू धर्मको सर्वमान्य मान्यता मान्नु उचित हुँदैन।
पशुबलिसम्बन्धी विधानका सन्दर्भमा ‘कालिका पुराण’ विशेष उल्लेखनीय छ। यसको रुधिराध्याय (अध्याय ७१) मा देवीलाई रगत तथा पशुबलि अर्पण गर्ने धार्मिक विधान र त्यससँग सम्बन्धित अनुष्ठानहरूको चर्चा गरिएको छ। यसबाट शाक्त परम्पराका केही धारामा पशुबलिले शास्त्रीय मान्यता पाएको देखिन्छ। तथापि, यो मान्यता विशेष धार्मिक परम्परा र अनुष्ठानको सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ; यसलाई सम्पूर्ण हिन्दू धर्मको अनिवार्य विधानका रूपमा लिन मिल्दैन।
पौराणिक साहित्यमा बलि र हिंसासम्बन्धी विभिन्न दृष्टिकोण पाइन्छन्। यस विविधताले धार्मिक कर्मकाण्डको औचित्य, प्राणीप्रतिको व्यवहार र आध्यात्मिक उपलब्धिका माध्यमबारे भारतीय धार्मिक चिन्तनमा निरन्तर विमर्श भइरहेको देखाउँछ। त्यसैले पुराणमा उल्लिखित बलिविधिको अध्ययन गर्दा त्यसको धार्मिक पृष्ठभूमि, प्रतीकात्मक अर्थ तथा अन्य ग्रन्थमा पाइने वैकल्पिक दृष्टिकोणलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ।
५. वैदिक विधिमा बलि
भारतीय धार्मिक तथा दार्शनिक परम्परामा बलि र हिंसासम्बन्धी विविध दृष्टिकोण पाइन्छन्। ‘वैदिकी हिंसा हिंसा न भवति’ भन्ने उक्तिले वैदिक विधिअनुसार सम्पन्न यज्ञीय हिंसालाई धार्मिक औचित्य प्रदान गर्ने मान्यतालाई अभिव्यक्त गर्छ। तथापि, यस उक्तिलाई समग्र वैदिक परम्पराको सर्वमान्य धारणा मान्न मिल्दैन। वैदिक कर्मकाण्ड, उपनिषद्, दर्शन तथा भक्ति परम्परामा हिंसा, कर्मफल र आध्यात्मिक मुक्तिसम्बन्धी विचारहरू विभिन्न रूपमा व्यक्त भएका छन्।
‘साङ्ख्यकारिका’-को दोस्रो कारिकाले आनुश्रविक अर्थात् वैदिक कर्मकाण्डीय उपायलाई ‘अविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः’ मानेको छ। यहाँ अविशुद्धिले हिंसाजन्य अशुद्धि, क्षयले कर्मफलको अनित्यता र अतिशयले फलको न्यूनाधिकतालाई सङ्केत गर्छ। यस दृष्टिकोणअनुसार दुःखको आत्यन्तिक निवृत्ति तथा कैवल्यप्राप्तिका लागि कर्मकाण्डीय उपायभन्दा तत्त्वज्ञानलाई श्रेष्ठ मानिएको छ। यसबाट भारतीय दर्शनभित्र धार्मिक कर्मकाण्डको उपयोगिता र सीमाबारे आलोचनात्मक विमर्शसमेत विकसित भएको स्पष्ट हुन्छ।
‘श्रीमद्भागवत’मा वर्णित जडभरतको आख्यानले निर्दोष प्राणीको बलिप्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। त्यस्तै, प्राचीनबर्हिको आख्यानमा नारदले यज्ञमा मारिएका पशुहरूको प्रसङ्ग उठाउँदै हिंसात्मक कर्मको फल कर्ताले नै भोग्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका छन्। यी आख्यानले धार्मिक अनुष्ठानको बाह्य स्वरूपभन्दा त्यसको नैतिक परिणाम र कर्मफललाई महत्त्व दिएको देखाउँछन्।
मार्कण्डेयपुराणअन्तर्गतको देवीमाहात्म्य अर्थात् दुर्गासप्तशतीमा राजा सुरथ र समाधि नामक वैश्यले संयमपूर्वक तीन वर्षसम्म देवीको आराधना गर्दै आफ्नै शरीरको रगत अर्पण गरेको प्रसङ्ग उल्लेख छ –
ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम्।
एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः॥ (१३.१२)
त्यसपछि ‘परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका’ भन्ने वर्णनद्वारा देवी प्रसन्न भएर प्रत्यक्ष प्रकट भएको प्रसङ्ग आउँछ। यस आख्यानमा आराधकहरूले आफ्नै शरीरको रगत अर्पण गरेको उल्लेख भए पनि अन्य प्राणीको वधलाई स्पष्ट रूपमा अनिवार्य गरिएको छैन। यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा व्याख्या गर्दा देवीप्रतिको समर्पणमा अरू प्राणीलाई पीड़ा दिनुभन्दा आराधक स्वयम्ले त्यागको दायित्व ग्रहण गरेको पक्षलाई महत्त्व दिन सकिन्छ। यद्यपि, यसबाट सम्पूर्ण शाक्त परम्पराले पशुबलि अस्वीकार गरेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
राजा बलिको दान र आत्मसमर्पणलाई पनि बलिको व्यापक प्रतीकात्मक अर्थसँग जोड़ेर हेर्न सकिन्छ। भागवत पुराण (८.१८–२२) मा राजा बलिले अश्वमेध यज्ञ गरेको र पछि वामनलाई आफ्नो शिर अर्पण गरेको प्रसङ्ग पाइन्छ। यस आख्यानमा बलिको अर्थ पशुवधमा सीमित नभई दान, वचनपालन, समर्पण र आत्मत्यागसँग पनि सम्बन्धित देखिन्छ।
यसरी धार्मिक आख्यानहरूले बलिका विविध अर्थ प्रस्तुत गरेका छन्, जसलाई तिनको विशिष्ट सन्दर्भमा व्याख्या गर्नु आवश्यक हुन्छ।
६. नवरात्र र महाअष्टमीको बलि परम्परा
शारदीय नवरात्र देवी दुर्गा वा आदिशक्तिको आराधना गरिने प्रमुख पर्व हो। नेपालीभाषी समुदायमा यो ठूलोदसैँको अभिन्न अङ्गका रूपमा मनाइन्छ। नवरात्रको आठौँ दिन अर्थात् महाअष्टमीमा दुर्गा, काली वा चण्डिकाको पूजा गर्ने परम्परा छ। कतिपय धार्मिक समुदायमा यस दिन पशुबलि दिने चलन पनि पाइन्छ। नेपालीभाषी हिन्दू समाजका विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा यस परम्पराको स्वरूप भिन्न-भिन्न देखिन्छ।
दसैँका सन्दर्भमा ‘मार हान्ने’ भन्नाले सामान्यतः देवीको आराधनासँग सम्बन्धित पशुबलि दिने वा बलिका लागि पशुको वध गर्ने कार्यलाई बुझिन्छ। गोर्खा बस्ने धेरै स्थानमा महाअष्टमीका दिन पशुबलि दिने र महानवमीका दिन पनि मार हान्ने चलन पाइन्छ। कतिपय शक्तिपीठमा भने महानवमीकै दिन पशुबलि दिइन्छ। यस सन्दर्भमा ‘बलि दिनु’ र ‘मार हान्नु’ बीचको अर्थगत भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ।
बलि धार्मिक अर्पणको व्यापक अवधारणा हो भने ‘मार हान्नु’ ले दसैँको विशेष सन्दर्भमा पशुलाई प्रहार गरी वध गर्ने कार्यलाई जनाउन सक्छ।
नेपालका विभिन्न क्षेत्र तथा भारतको सिक्किम र दार्जिलिङ भेकमा पनि दसैँका अवसरमा मार हान्ने परम्परा प्रचलित रहेको पाइन्छ। कैलालीस्थित जालपादेवी मन्दिरमा दसैँका बेला एकै प्रहारमा राँगोको वध गर्ने व्यक्तिलाई सम्मान गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ।
दार्जिलिङको डाली पुलिस ब्यारेकमा पनि दसैँका अवसरमा मार हान्ने चलन छ। लिम्बुवानका केही लिम्बू सुब्बा परिवारमा नगरा-निशानसहित दसैँ मनाउने र मार हान्ने परम्परा पाइन्छ। यस्ता अभ्यास धार्मिक आस्था, शक्तिउपासना तथा स्थानीय सामाजिक र ऐतिहासिक परिस्थितिसँग सम्बन्धित छन्।
महाअष्टमीमा देवीका अस्त्रशस्त्रको पूजा गर्ने परम्परा पनि प्रचलित छ। यसलाई देवीको शक्ति, दुष्ट प्रवृत्तिमाथिको विजय तथा धर्मको रक्षासँग जोड़ेर व्याख्या गरिन्छ। कतिपय स्थानमा राँगा, बोका वा अन्य पशुको बलि दिइन्छ भने अन्य परिवार तथा समुदायमा नरिवल, उखु, कुभिन्डो वा अन्य वस्तु अर्पण गरेर प्रतीकात्मक बलि दिने गरिन्छ। महाअष्टमीमा सबैले पशुबलि दिनैपर्छ भन्ने धार्मिक मान्यता सर्वत्र लागू हुँदैन। कतिपय परिवारले कुलपरम्परा र धार्मिक विश्वासअनुसार पशुबलि दिन्छन् भने अन्यले शाकाहारी पूजा तथा प्रतीकात्मक अर्पणबाट देवीको आराधना गर्छन्। त्यसैले महाअष्टमीको धार्मिक महत्त्वलाई पशुवधसँग मात्र जोडेर हेर्नु अपूर्ण हुन्छ।
गोर्खा समाजका विभिन्न समुदायमा अष्टमीका दिन कुलदेवता, इष्टदेवता तथा शक्तिस्वरूपा देवीको पूजा गर्ने र पारिवारिक रूपमा एकत्रित भएर पर्व मनाउने परम्परा छ। परिवारका सदस्यबीच भेटघाट, प्रसाद ग्रहण तथा परम्परागत भोजनको साझेदारीले अष्टमीलाई सामाजिक एकता र पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने अवसरका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ।
भारतका विभिन्न प्रान्तमा स्मार्तबलि वा कोरिपुजासहित कुभिन्डो, इस्कुस, घिरौँला, केरा तथा अन्य वस्तुबाट प्रतीकात्मक बलि दिने चलन पनि पाइन्छ। यसले धार्मिक आस्था व्यक्त गर्ने माध्यम एउटै नभई समुदायअनुसार भिन्न हुन सक्ने देखाउँछ।
७. कन्यापूजा र नारीशक्तिको प्रतीक
नवरात्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कन्यापूजा वा कुमारीपूजा हो। यस परम्परामा साना बालिकालाई देवीशक्तिको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ। कतिपय धार्मिक विधिमा दुईदेखि दस वर्षसम्मका बालिकाको वयअनुसार विभिन्न देवीस्वरूपसँग सम्बन्ध स्थापित गरिएको पाइन्छ। कन्यापूजा अष्टमी वा नवमीका दिन गर्ने चलन धेरै ठाउँमा भए पनि यसको दिन, विधि र स्वरूप परिवार, सम्प्रदाय तथा स्थानीय परम्पराअनुसार भिन्न हुन सक्छ।
कन्यापूजामा बालिकाको सम्मान, पूजा, भोजन तथा उपहार प्रदान गर्ने प्रचलन छ। यसको प्रतीकात्मक अर्थ नारीमा निहित सिर्जनात्मक शक्ति, जीवनदायिनी क्षमता र देवीत्वप्रतिको श्रद्धासँग सम्बन्धित छ। सामाजिक दृष्टिले यस परम्परालाई बालिकाको सम्मान, सुरक्षा, शिक्षा र समान अवसरप्रतिको प्रतिबद्धतासँग जोड़ेर व्याख्या गर्न सकिन्छ। देवीलाई शक्तिस्वरूपा मानेर पूजा गर्ने समाजले व्यवहारमा पनि महिलाको सम्मान, स्वतन्त्रता र अधिकारलाई उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ। धार्मिक प्रतीकको वास्तविक सामाजिक सार त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यसले मानवीय व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। यस अर्थमा कन्यापूजाले धार्मिक आस्थासँगै लैङ्गिक सम्मान र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्देश पनि दिन सक्छ।
८. धर्म, अहिंसा र बलिविरोधी दृष्टिकोण
बलिप्रथा धार्मिक आस्थासँग सम्बन्धित भए पनि यसको नैतिक पक्षबारे विभिन्न मत पाइन्छन्। कतिपय धार्मिक परम्पराले निश्चित विधिअनुसार पशुबलिलाई मान्यता दिएका छन् भने अन्य परम्पराले अहिंसा, करुणा र जीवदयाका आधारमा यसको विरोध गरेका छन्। यी मतभिन्नता धार्मिक परम्पराको आन्तरिक विविधता तथा नैतिक मूल्यसम्बन्धी भिन्न दृष्टिकोणका परिणाम हुन्।
बौद्ध तथा जैन परम्परामा अहिंसालाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। भारतीय धार्मिक इतिहासमा पशुबलि तथा हिंसासम्बन्धी अनुष्ठानमाथि विभिन्न कालखण्डमा आलोचना र पुनर्व्याख्या भएका छन्। भगवान् बुद्धको शिक्षामा पनि प्राणीप्रतिको करुणा, संवेदनशीलता र हिंसाबाट टाढ़ा रहने नैतिक दृष्टिकोण महत्त्वपूर्ण छ। बलिप्रथाको विरोध र धार्मिक अनुष्ठानको पुनर्व्याख्यामा यस्ता अहिंसाप्रधान विचारधाराको योगदान रहेको मान्न सकिन्छ। तथापि, बलिप्रथाको ऐतिहासिक परिवर्तनलाई कुनै एक व्यक्तिको प्रयासको परिणामका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन।
आधुनिक समयमा पशुअधिकार, जीवकल्याण, सार्वजनिक स्वास्थ्य, वातावरणीय स्वच्छता तथा विधि व्यवस्थाका आधारमा पशुबलिबारे बहस हुने गरेको छ। धार्मिक परम्पराको सम्मान र पशुप्रतिको करुणाबीच सन्तुलन कायम गर्नु आजको समाजको महत्त्वपूर्ण चुनौती हो। यस विषयमा छलफल गर्दा कुनै समुदायको धार्मिक आस्थालाई अपमान गर्नु वा त्यसलाई असभ्यताको सङ्केतका रूपमा चित्रण गर्नु उचित हुँदैन। त्यसैगरी, कुनै अभ्यास परम्परागत हुँदैमा त्यसका सबै पक्षलाई आलोचनात्मक प्रश्नभन्दा माथि राख्नुपर्ने पनि होइन। धार्मिक स्वतन्त्रता, वैधानिक दायित्व, मानवीय संवेदना र जीवकल्याणलाई ध्यानमा राखेर विवेकपूर्ण संवाद अघि बढ़ाउनु आवश्यक छ।
बलिप्रथाविषयक परिचर्चा केवल धार्मिक आस्था र त्यसको विरोधबीचको द्वन्द्व होइन। यसमा परम्पराको निरन्तरता, नैतिक मूल्यको परिवर्तन, जीवप्रतिको संवेदना र सामाजिक उत्तरदायित्वका प्रश्न पनि अन्तर्निहित छन्। त्यसैले यसको मूल्याङ्कन गर्दा ऐतिहासिक सन्दर्भ बुझ्नुका साथै वर्तमान समाजले अङ्गीकार गरेका मानवीय तथा नैतिक मूल्यलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ।
९. बलिको प्रतीकात्मक र दार्शनिक अर्थ
बलिको अर्थलाई पशुबलिमा मात्र सीमित नराखी त्याग, समर्पण र आत्मअनुशासनका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। धार्मिक अनुष्ठानमा कुनै प्रिय वस्तु अर्पण गर्नुले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर कुनै उच्च उद्देश्यप्रति समर्पित हुने भाव व्यक्त गर्न सक्छ। यद्यपि, यो बलिको एउटा दार्शनिक तथा प्रतीकात्मक व्याख्या हो; सबै धार्मिक परम्परामा बलिको यही अर्थ हुन्छ भन्ने होइन। बलिको ऐतिहासिक तथा अनुष्ठानगत अर्थ र यसको आधुनिक रूपकात्मक अर्थबीच भिन्नता कायम राख्नु आवश्यक छ।
मानवजीवनमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि प्राप्त गर्न प्रायः कुनै न कुनै त्याग गर्नुपर्छ। विद्यार्थीले ज्ञान प्राप्त गर्न समय र मनोरञ्जनको केही अंश त्याग्छ। कृषकले उत्पादनका लागि श्रम, समय र स्रोत लगानी गर्छ। अभिभावकले सन्तानको पालनपोषण तथा भविष्य निर्माणका लागि आफ्नो सुविधा र व्यक्तिगत इच्छामा सम्झौता गर्छन्। राष्ट्रसेवकले सार्वजनिक हितका लागि समय र श्रम खर्च गर्छन् भने समाजसेवीले व्यक्तिगत लाभभन्दा सामूहिक कल्याणलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यी सबै उदाहरणमा कुनै उच्च उद्देश्य प्राप्त गर्न व्यक्तिगत सुविधा वा स्वार्थको केही अंश त्याग्नुपर्ने कुरा देखिन्छ।
धन वा विद्या आर्जन गर्न, व्यवसाय सञ्चालन गर्न, करियर निर्माण गर्न, सन्तान हुर्काउन अथवा समाज र राष्ट्रको विकासमा योगदान दिन समय, श्रम, साधन र व्यक्तिगत इच्छाको केही अंश समर्पण गर्नुपर्छ। कार्यालयमा कार्यरत कर्मचारीले आफ्नो दैनिक समय र श्रम सेवामा लगाउँछन्। स्वास्थ्यको रक्षा गर्न अस्वस्थकर बानी त्याग्नुपर्छ र उपयुक्त आहार, व्यायाम तथा अनुशासन अपनाउनुपर्छ। ज्ञान, सीप र व्यवसायमा प्रगति गर्न धैर्य, निरन्तर अभ्यास र परिश्रम आवश्यक हुन्छ। सामाजिक सद्भाव कायम गर्न अहङ्कार, द्वेष र प्रतिशोधको भावना त्याग्नुपर्ने हुन्छ। यस अर्थमा त्याग मानवजीवनको व्यक्तिगत विकासदेखि सामूहिक उन्नतिसम्मको महत्त्वपूर्ण मूल्य हो।
तर प्रत्येक व्यय, श्रम वा लगानीलाई धार्मिक अर्थमा बलि भन्नु उपयुक्त हुँदैन। जीवनका यी उदाहरणलाई बलिको रूपकात्मक अर्थका रूपमा बुझ्नुपर्छ। त्यागको मूल्य त्यसको उद्देश्य, नैतिकता र परिणामबाट निर्धारित हुन्छ। अरूलाई पीड़ा दिएर वा अन्यायपूर्ण व्यवहार गरेर प्राप्त गरिने उपलब्धिभन्दा आफ्नो अहङ्कार, लोभ, घृणा र स्वार्थ त्यागेर प्राप्त गरिने उपलब्धि मानवीय दृष्टिले उच्चतर हुन्छ। यस अर्थमा बलिको दार्शनिक पुनर्व्याख्याले बाह्य अर्पणभन्दा आन्तरिक रूपान्तरणलाई प्राथमिकता दिन सक्छ।
१०. आजको सन्दर्भमा बलिको पुनर्व्याख्या
आजको समाजमा बलिप्रथाबारे छलफल गर्दा यसको धार्मिक इतिहास, सांस्कृतिक परिचय र नैतिक प्रश्नलाई बेग्लाबेग्लै बुझ्नु आवश्यक छ। परम्पराको अध्ययन ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा हुनुपर्छ, धार्मिक विश्वासको सम्मान विवेकपूर्ण हुनुपर्छ र सामाजिक परिवर्तन मानवीय संवेदनासहित अघि बढ़्नुपर्छ। यदि बलिलाई त्यागको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्ने हो भने दसैँले हामीलाई आफ्नो अहङ्कार, लोभ, ईर्ष्या, घृणा तथा अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिको त्याग गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। परिवारमा प्रेम, समाजमा सहिष्णुता, प्रकृतिप्रति उत्तरदायित्व र दुर्बलप्रति करुणा विकास गर्नु पनि शक्तिको आराधनाबाट ग्रहण गर्न सकिने सकारात्मक सन्देश हो।
दसैँमा देवी दुर्गाको आराधना गर्नुको एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सन्देश अन्यायमाथि न्याय, अज्ञानमाथि ज्ञान र दुर्बलतामाथि आत्मबलको विजयका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। देवीको शक्तिलाई केवल बाह्य पराक्रमका रूपमा नहेरी अन्यायको प्रतिरोध गर्ने नैतिक साहस, आत्मसंयम र विवेकको प्रतीकका रूपमा पनि ग्रहण गर्न सकिन्छ। यही सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने पर्वको आध्यात्मिक तथा सामाजिक महत्त्व अझ व्यापक हुन्छ।
बलिको ऐतिहासिक अर्थ र धार्मिक विधि एउटा विषय हो भने त्यसबाट ग्रहण गर्न सकिने त्याग, समर्पण र आत्मशुद्धिको दार्शनिक अर्थ अर्को विषय हो। यी दुवै पक्षलाई स्पष्ट रूपमा छुट्याएर बुझ्दा बलिप्रथाको अध्ययन बढी सन्तुलित र तथ्यपरक हुन्छ। बलिको सर्वोच्च मानवीय अर्थका रूपमा आफ्नो अहङ्कार, लोभ, घृणा र स्वार्थको त्यागलाई ग्रहण गर्न सकिन्छ। अरूको जीवनप्रति करुणा, समाजप्रति उत्तरदायित्व र सत्यप्रति निष्ठा कायम राख्नु त्यागको यस्तो स्वरूप हो, जसले दसैँको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक सन्देशलाई मानवकल्याणसँग जोड्न सक्छ।
आधुनिक समयमा कतिपय प्रशासनिक निकाय तथा सामाजिक र धार्मिक सङ्घसंस्थाले पशुबलिको विरोधमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। तथापि, कतिपय समुदायको कुलपरम्परा, पितृपूजा तथा धार्मिक विश्वाससँग जोडिएका बलिसम्बन्धी अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्ने विषय सरल छैन। यस्ता अभ्यासको सन्दर्भमा समुदायको सांस्कृतिक परिचय, धार्मिक स्वतन्त्रता, पशुकल्याण र सामाजिक सुधारका आवश्यकताबीच संवाद स्थापित गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै परम्परालाई एकपक्षीय रूपमा निषेध गर्नु वा त्यसका सबै पक्षलाई आलोचनारहित स्वीकार गर्नुको सट्टा तथ्य, विवेक र मानवीय संवेदनाका आधारमा यसको समीक्षा गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
दसैँको पशुबलि, बकर ईदको धार्मिक बलिदान र जल्लिकट्टुको परम्परागत खेल आ-आफ्नै ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा विकसित भएका अभ्यास हुन्। तिनको उद्देश्य र स्वरूप भिन्न भए पनि धर्म, समुदाय र सांस्कृतिक परिचयसँग तिनको सम्बन्ध देखिन्छ। यस्ता परम्पराको अध्ययन गर्दा न अन्धसमर्थन उचित हुन्छ, न त ऐतिहासिक सन्दर्भ नबुझी एकपक्षीय निषेधात्मक निष्कर्ष निकाल्नु। धार्मिक आस्थाको सम्मान, ऐतिहासिक तथ्यको निष्पक्ष मूल्याङ्कन, पशुकल्याण र मानवीय संवेदनशीलताबीच सन्तुलन स्थापना गर्नु नै विवेकपूर्ण दृष्टिकोण हो।
अन्ततः, बलिप्रथाको अध्ययनले मानव सभ्यतामा धार्मिक विश्वास र सामाजिक अभ्यासको विकासक्रम बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। यसको ऐतिहासिक स्वरूपलाई स्वीकार गर्नु र यसको प्रत्येक अभ्यासलाई नैतिक रूपमा उचित ठहर गर्नु एउटै कुरा होइन। त्यसैगरी, अहिंसा र करुणाको पक्षमा उभिनु भनेको कुनै समुदायको सांस्कृतिक परिचयलाई अपमान गर्नु पनि होइन। इतिहासको वस्तुनिष्ठ अध्ययन, धार्मिक विविधताप्रतिको सम्मान र समकालीन नैतिक चेतनाको समन्वयबाट मात्र बलिप्रथाबारे सन्तुलित दृष्टिकोण निर्माण गर्न सकिन्छ।
बलिको प्रतीकात्मक अर्थलाई आत्मशुद्धि, परोपकार, संयम र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकियो भने यसले मानवजीवनलाई सकारात्मक दिशा दिन सक्छ। अरूलाई पीडा दिनुभन्दा आफ्ना नकारात्मक प्रवृत्तिको त्याग गर्नु, हिंसाभन्दा करुणालाई प्राथमिकता दिनु र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक कल्याणलाई महत्त्व दिनु नै बलिको यस्तो मानवीय व्याख्या हो, जसले दसैँको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक सन्देशलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।
