मासु किन खाने? कस्तो खाने?

दसैँलाई मासु खाने पर्वका रूपमा लिइन्छ। वर्ष दिनको चाडमा आफ्ना सन्तानलाई एक छाक अघाउन्जेल मासु खान दिन नसक्ने बाबुआमालाई धिक्कारिन्छ। आफ्नो गच्छे र प्रचलनअनुसार खसी, कुखुरा, राँगा र अचेल त उस्तै परे गोरुसमेत हजाम गर्ने प्रचलन छ।

मासुबारे छलफल गर्दा मलाई चन्द्रपुरको एउटा घटना याद आउँछ। रौतहटको व्यावसायिक सहर चन्द्रपुरकै आसपासमा एउटा प्रणामी बस्ती छ। रहँदाबस्दै कामका सिलसिलामा त्यस बस्तीमा समय बिताउनुपर्ने भयो। पहिलो पटक जाँदा खासै वास्ता गरिएन। फेरि जानुपर्‍यो। त्यस बस्तीका एक युवा हरेक पटक कुरा गर्दा ‘हामी त माछा, मासु, जाँडरक्सी खाँदैनौँ, झैझगडा केही हुँदैन’ भन्थे, मानौँ हामी मासु खानेहरू सधैँ काटाकाट गर्छौँ जस्तो।

एक दिन त्यही बस्तीमा खाना खाने भइयो। प्रणामी संस्थाका अध्यक्षले खान बोलाए। समितिका सबै जना ठूलो टेबलमा खान बसे र हामी दुईजना पनि त्यसैमा थपियौँ। खाना थियो खिर र तरकारी।

अभागीको घोचो पस्यो भनेझैँ मेरै भागको तरकारीमा यत्रो ठूलो किरो पाकेको रहेछ। तरकारी काउलीको थियो। काउलीमा लाग्ने सेतो किरो पनि पाकेछ। मैले पनि मौकामा चौका हानिदिएँ। पाकेको किरोसहितको काउली टेबलको बीचमा सजाइदिएँ। अनि थपेँ, ‘म त मासु खाने मान्छे, मासुको रस पनि भेटियो। गज्जब भो।’

बिचराहरू अवाक् भए।

खाइसकेपछि थपेँ, ‘मैले खोजेर ल्याएको होइन, तरकारीमै पाकेको हो।’

कोही बोलेन।

फेरि ठोकेँ, ‘मासु नखानेले त आमाको दूध पनि खानु भएन, गाईको दूध पनि खानु भएन। तरकारीमा लाहीजस्ता कैयौँ किरा खाइन्छ।’

सबै चुप लागे।

मासु खानु ठीक कि बेठीक भन्नेबारे विभिन्न मत छन्। आदिमकालमा पशुपतिनाथमा पुजारी छनोट गर्ने बेलामा दक्षिणका काला वर्णका ब्राह्मणहरू शाकाहारी हुन्छन् भन्ने मान्यताका आधारमा दक्षिण भारतीय भट्टहरूलाई पशुपतिमा मूल पुजारी बनाइएको कहावत छ। सायद पशुपतिनाथमा पशुबलि नचढ्ने कारणले उनीहरूको छनोट भएको हुन सक्छ। पहाडिया ब्राह्मणहरू मासु खान्छन्। पहाडमा खाद्यान्न र पोषणको कमीका कारण मासुलाई अपनाइएको देखिन्छ।

मानिसले मासु खानु राम्रो हो कि नराम्रो? यो प्रश्न सुन्दा सामान्य लाग्न सक्छ, तर यसको उत्तर मानव स्वास्थ्य, पोषणविज्ञान र हाम्रो दैनिक जीवनशैलीसँग जोडिएको छ। कसैले मासुलाई शक्तिको स्रोत मान्छन्, कसैले यसलाई विभिन्न रोगको जोखिमसँग जोड्छन्। कसैका लागि मासु दैनिक भोजनको अभिन्न हिस्सा हो भने कसैका लागि यो त्याग्नुपर्ने खाद्य पदार्थ हो।

अझ कुखुरा, राँगो वा खसीको वध गर्दा तिनले विलाप गर्ने र रगत बग्ने कारणले केही मानिस यस कार्यलाई गैरमानवीय मान्छन्, तर तिनै मानिस साग टिप्दा आउने आवाजलाई सामान्य मान्छन्। सागले पनि ‘ऐय्या’ भनेको होला, तर त्यसको भाषा मानिसले बुझ्दैन। अनि शाकाहारी र मांसाहारीको बहस गर्छन्। कतिपयले त मानिसका दाँत कुकुर, बिरालो, मुसो वा बाघका जस्ता हुँदैनन्, त्यसैले मानिसले मासु खानु हुँदैन भन्ने तर्क पनि गर्छन्।

मासुबारेको बहसमा हामी प्रायः दुई अतिवादी धारणाबीच अल्झिएका छौँ। एकातिर, मासु खाए शरीर बलियो हुन्छ र राम्रो स्वास्थ्यका लागि मासु आवश्यक छ भन्ने विश्वास छ। अर्कोतिर, मासु खानु नै रोग निम्त्याउनु हो भन्ने धारणा पाइन्छ। तर के यी दुवै विचार पूर्ण रूपमा सही छन्?

मासुको वास्तविक मूल्य त्यसलाई राम्रो वा नराम्रो भनेर नामकरण गर्नुमा होइन, बरु त्यसले हाम्रो शरीरमा पार्ने प्रभावलाई वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा बुझ्नुमा छ। कुनै खाद्य पदार्थमा पोषक तत्त्व हुनु मात्रै त्यसलाई जति खाए पनि स्वस्थकर बनाउने आधार होइन। त्यसैगरी, कुनै खाद्य पदार्थसँग रोगको जोखिम जोडिएको हुनु मात्रै त्यसलाई सबै अवस्थामा पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्ने प्रमाण पनि होइन।

यसैले मासु आफैँमा न त स्वास्थ्यको निर्विवाद आधार हो, न त सबै रोगको कारण। यसको प्रभाव मासुको प्रकार, सेवनको मात्रा, पकाउने तरिका र समग्र खानपानमा निर्भर हुन्छ। तर जब मासुको स्वाद र बानीले हाम्रो स्वास्थ्यसम्बन्धी विवेकलाई ओझेलमा पार्न थाल्छ, तब त्यसबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्न आवश्यक हुन्छ।

मासु खानुका फाइदा छन्, तर के ती पर्याप्त कारण हुन्?

मासुको पक्षमा दिइने सबैभन्दा बलियो तर्क यसको पोषण मूल्य हो। मासुमा उच्च गुणस्तरको प्रोटिन पाइन्छ, जसले मांसपेशीको विकास, शरीरका तन्तुको मर्मत र सामान्य शारीरिक कार्यमा सहयोग गर्छ। रातो मासु फलाम, जिंक र भिटामिन बी १२ को महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। विशेषगरी शरीरमा फलामको कमी हुने जोखिम भएका व्यक्तिका लागि मासुबाट प्राप्त हुने हेम आइरन उपयोगी हुन सक्छ।

यी तथ्यलाई अस्वीकार गर्नु उचित हुँदैन। मासुका पोषणसम्बन्धी फाइदालाई बेवास्ता गरेर यसको विरोध गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिकोण होइन। पोषणको दृष्टिले हेर्दा मासु उपयोगी खाद्य पदार्थ हुन सक्छ।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ- कुनै खाद्य पदार्थ पौष्टिक छ भन्दैमा त्यो हरेक व्यक्तिका लागि अनिवार्य हुन्छ त? पक्कै हुँदैन।

दाल, चना, सिमी, भटमास, अण्डा, दूधजन्य पदार्थ र अन्य खाद्य पदार्थबाट पनि शरीरलाई आवश्यक पर्ने प्रोटिन तथा विभिन्न पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सकिन्छ। उचित योजना बनाइएको शाकाहारी आहारले पनि स्वस्थ जीवन कायम राख्न सक्छ। पूर्ण रूपमा वनस्पतिमा आधारित आहार अपनाउने व्यक्तिले भने भिटामिन बी १२ लगायत केही पोषक तत्त्वको भरपर्दो स्रोत सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने मासु पोषण प्राप्त गर्ने एउटा प्रभावकारी माध्यम हो, तर पोषण प्राप्त गर्ने एकमात्र माध्यम होइन।

मासु खानु राम्रो हो भन्ने तर्कले यसको फाइदा देखाउँछ, तर मासु नखाई पनि स्वस्थ रहन सकिन्छ भन्ने तथ्यले यसको अनिवार्यतामाथि प्रश्न उठाउँछ। त्यसैले मासु खानैपर्छ भन्ने निष्कर्षभन्दा शरीरको आवश्यकता र उपलब्ध विकल्पअनुसार खानपान छनोट गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष बढी तर्कसङ्गत छ।

स्वादको क्षणिक आनन्द कि स्वास्थ्यको दीर्घकालीन हित?

मानिसले खानेकुरा  पोषणका लागि मात्र खाँदैन। स्वाद, संस्कृति, पारिवारिक परम्परा र सामाजिक जीवनले पनि हाम्रो खानपान निर्धारण गर्छन्। मासु धेरै समुदायको सांस्कृतिक तथा दैनिक जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। त्यसैले मासु सेवनलाई केवल स्वास्थ्यको कोणबाट हेरेर मानिसहरूको व्यक्तिगत छनोट वा सांस्कृतिक अभ्यासलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

तर परम्परा पुरानो हुँदैमा त्यससँग सम्बन्धित प्रत्येक बानी स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ भन्ने पनि होइन।

खानपानको वास्तविक परिपक्वता आफूलाई मन पर्ने कुरा खानुमा मात्र होइन, त्यसको परिणाम बुझेर उचित निर्णय लिनुमा छ। स्वादको आनन्द लिनु गलत होइन, तर क्षणिक स्वादका लागि दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिमलाई निरन्तर बेवास्ता गर्नु विवेकपूर्ण निर्णय पनि होइन।

यही सन्दर्भमा प्रशोधित मासुको प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

प्रशोधित मासु भन्नाले नुन हाल्ने, धुवाँमा सुकाउने, क्युरिङ गर्ने वा अन्य प्रशोधन विधिबाट तयार पारिएका मासुजन्य उत्पादन बुझिन्छ। बेकन, ह्याम र धेरै प्रकारका ससेज यसका उदाहरण हुन्।

सन् २०१५ मा विश्व स्वास्थ्य संगठनअन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय क्यान्सर अनुसन्धान संस्थाले प्रशोधित मासुलाई मानवमा क्यान्सर उत्पन्न गराउने पदार्थको समूह १ मा वर्गीकृत गरेको थियो। यो वर्गीकरण विशेषगरी ठूलो आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सरसँग सम्बन्धित प्रमाणमा आधारित थियो।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार दैनिक ५० ग्राम प्रशोधित मासु सेवन गर्ने बानीले मात्र पनि ठूलो आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सर हुने सम्भावना करिब १८ प्रतिशतले बढ्छ।

यहाँ एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ, यसको अर्थ क्यान्सर हुने सम्भावना सबै व्यक्तिमा १८ प्रतिशत बिन्दुले बढ्छ वा प्रशोधित मासु खाने प्रत्येक व्यक्तिलाई क्यान्सर हुन्छ भन्ने होइन। यो सापेक्ष जोखिममा भएको वृद्धि हो, व्यक्तिगत रूपमा क्यान्सर हुने निश्चित भविष्यवाणी होइन।

तैपनि, यस तथ्यलाई हल्का रूपमा लिन मिल्दैन। खासगरी अन्य पौष्टिक विकल्प भएको अवस्थामा प्रशोधित मासुलाई नियमित भोजनको अनिवार्य हिस्सा बनाइराख्नुपर्ने कुनै बलियो कारण छैन।

स्वादका लागि कहिलेकाहीँ कुनै खाद्य पदार्थ रोज्नु र त्यसलाई दैनिक खानपानको आधार बनाउनु फरक कुरा हुन्। स्वास्थ्यसम्बन्धी निर्णयमा यही भिन्नता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

रातो मासु : विज्ञानले के भन्छ र हामीले के बुझ्नुपर्छ?

प्रशोधित मासु र ताजा रातो मासुलाई एउटै दृष्टिले हेर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। गाई, भैँसी, खसी र सुँगुरको मासु रातो मासुका उदाहरण हुन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले रातो मासुलाई मानिसमा क्यान्सर उत्पन्न गराउन सक्ने सम्भावित पदार्थको समूहमा वर्गीकृत गरेको छ। यसको अर्थ रातो मासुसँग सम्बन्धित प्रमाण प्रशोधित मासुको तुलनामा कम निर्णायक छन्, तर सम्भावित जोखिमलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

केही अध्ययनले रातो मासुको बढी सेवन र ठूलो आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सरबीच सम्बन्ध देखाएका छन्। अत्यधिक तापक्रममा मासु पकाउँदा बन्न सक्ने केही रासायनिक यौगिक तथा मासुमा पाइने हेम आइरन सम्भावित व्याख्याका रूपमा अध्ययन गरिएका छन्। यद्यपि, मानिसमा रोग उत्पन्न गर्न यी प्रक्रियाको वास्तविक योगदान कति छ भन्ने विषय पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन।

वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन नगरेको डर फैलाउनु पनि गलत हो, र असहज लाग्ने तथ्यलाई बेवास्ता गर्नु पनि गलत हो।

कसैले रातो मासु खायो भन्दैमा उसलाई क्यान्सर हुन्छ भन्न मिल्दैन। तर रातो मासु पौष्टिक छ भन्दैमा त्यसको अत्यधिक सेवन सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्न पनि मिल्दैन।

विवेकपूर्ण निर्णय भनेको जोखिमको प्रकृति बुझ्नु, मात्रा र आवृत्तिमा ध्यान दिनु तथा आफ्नो समग्र खानपानलाई सन्तुलित बनाउनु हो।

मासु र दीर्घकालीन रोग : दोष एउटै खाद्य पदार्थको मात्र हो त?

मासु सेवनलाई मुटुरोग, उच्च रक्तचाप र टाइप २ मधुमेहजस्ता दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्यासँग पनि जोडेर अध्ययन गरिएको छ। विशेषगरी केही प्रशोधित मासुमा सोडियम र संतृप्त बोसोको मात्रा उल्लेखनीय हुन सक्छ। अत्यधिक सोडियम सेवनले उच्च रक्तचापको जोखिम बढाउन सक्छ, जबकि संतृप्त बोसोलाई असंतृप्त बोसोले प्रतिस्थापन गर्दा रगतमा कोलेस्ट्रोलसम्बन्धी सूचकहरूमा सुधार हुन सक्छ।

केही अवलोकनात्मक अध्ययनले प्रशोधित मासुको बढी सेवन र टाइप २ मधुमेहको जोखिमबीच सम्बन्ध देखाएका छन्। रातो मासुको सन्दर्भमा पनि केही अध्ययनले यस्तै सम्बन्ध देखाए तापनि प्रमाणको एकरूपता कम छ।

तर के यसको अर्थ मासु नै यी सबै रोगको एकमात्र कारण हो?

यस्तो निष्कर्ष हतारमा निकालिएको हुनेछ।

मुटुरोग र मधुमेहको विकासमा आनुवंशिकता, शारीरिक निष्क्रियता, धूमपान, शरीरको तौल, कुल क्यालोरी सेवन र समग्र खानपानले पनि प्रभाव पार्छन्। धेरैजसो दीर्घकालीन अध्ययनले विभिन्न बानीबीचको सम्बन्ध देखाउँछन्, तर तीमध्ये कुन पक्षले कति प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ भन्ने कुरा सधैँ निश्चित गर्न सकिँदैन।

यसैले मासुलाई सबै रोगको दोषी ठहर्‍याउनु वैज्ञानिक दृष्टिकोण होइन। तर त्यसको अर्थ मासुको सेवनसँग सम्बन्धित सम्भावित जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु पनि होइन।

निष्कर्ष के हो भने स्वास्थ्यसम्बन्धी बहसमा कुनै एक खाद्य पदार्थलाई दोष दिएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। हामीले के खान्छौँ, कति खान्छौँ, कति सक्रिय जीवन बिताउँछौँ र हाम्रो समग्र जीवनशैली कस्तो छ भन्ने कुरालाई एकसाथ विचार गर्नुपर्छ।

सबै मासु उस्तै हुँदैनन्, यहीँबाट सुरु हुन्छ सही निर्णय

मासुबारेको बहसमा सबैभन्दा बढी छुट्ने पक्ष भनेको मासुका विभिन्न प्रकारबीचको भिन्नता हो।

ताजा र कम बोसो भएको मासु, नुन धेरै भएको प्रशोधित मासु, छाला हटाइएको कुखुराको मासु र धेरै तेलमा तारेको कुखुराको मासु एउटै पोषण गुण भएका खाद्य पदार्थ होइनन्।

मासुलाई एउटै श्रेणीमा राखेर राम्रो वा नराम्रो घोषणा गर्नु वैज्ञानिक रूपमा कमजोर तर्क हो।

प्रशोधित मासु र ठूलो आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सरबीचको सम्बन्धबारे तुलनात्मक रूपमा बलियो प्रमाण छ। रातो मासुमा सम्भावित जोखिम र पोषणसम्बन्धी लाभ दुवै छन्। कुखुराको मासु पनि प्रोटिनको स्रोत हो, तर त्यसलाई अत्यधिक तेलमा तारेर वा नुन धेरै थपेर खाँदा त्यसको समग्र स्वास्थ्य मूल्य फरक पर्न सक्छ।

त्यसैले सबै मासुलाई एकैपटक निषेध गर्नु होइन। बरु प्रशोधित मासुको सेवन घटाउने, रातो मासु सीमित मात्रामा खाने र दाल, गेडागुडी, तरकारी तथा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थलाई खानपानमा बढी स्थान दिने हो।

स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा उपयोगी निर्णय सधैँ सबैभन्दा कठोर निर्णय हुँदैन। कहिलेकाहीँ सही भिन्नता बुझेर आफ्नो बानी सुधार्नु नै बढी प्रभावकारी हुन्छ।

शाकाहारी आहार नै उत्तम हो त?

मासु सेवनको बहसमा अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ- के शाकाहारी आहार मासुयुक्त आहारभन्दा सधैँ राम्रो हुन्छ?

यसको उत्तर पनि सरल छैन। दाल, सिमी, चना, फलफूल, तरकारी, बदाम र अन्नले भरिपूर्ण आहारले शरीरलाई फाइबर तथा विभिन्न आवश्यक पोषक तत्त्व प्रदान गर्छ। प्रशोधित मासुको सट्टा यस्ता खाद्य पदार्थ रोज्दा समग्र आहारको गुणस्तर सुधार हुन सक्छ।

तर मासु नखाने व्यक्तिले अपनाएको आहार स्वतः स्वस्थ हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन। यदि कुनै व्यक्तिको खानपानमा गुलियो पेय पदार्थ, परिष्कृत पिठो र अत्यधिक प्रशोधित खाद्यको मात्रा धेरै छ भने मासु नखाँदैमा उसको आहार स्वस्थ हुँदैन। त्यसैगरी, मासु समावेश भएको आहारमा पनि प्रशोधित खाद्य पदार्थको मात्रा कम, तरकारी र फलफूलको मात्रा पर्याप्त तथा प्रोटिनका स्रोत विविध छन् भने त्यसले राम्रो पोषण प्रदान गर्न सक्छ।

शाकाहारी वा पूर्ण वनस्पतिमा आधारित आहार अपनाउने व्यक्तिले भिटामिन बी १२, फलाम, जिंक र प्रोटिनजस्ता पोषक तत्त्व पर्याप्त मात्रामा प्राप्त भइरहेका छन् कि छैनन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। विशेषगरी भिटामिन बी १२ का लागि भरपर्दो स्रोत सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यसैले स्वस्थ आहारको मूल्यांकन मासु छ वा छैन भन्ने आधारमा मात्र होइन, त्यसमा कस्ता खाद्य पदार्थ छन् र शरीरको पोषण आवश्यकता कति पूरा हुन्छ भन्ने आधारमा गर्नुपर्छ।

हामीले व्यवहारमा के परिवर्तन गर्नुपर्छ?

मासु पूर्ण रूपमा त्याग्नु नै सबैका लागि एकमात्र समाधान हो भन्ने छैन। तर आफ्नो स्वास्थ्यको जिम्मेवारी लिने व्यक्तिले खानपानका केही बानीमा सुधार गर्न सक्छ।

पहिलो, प्रशोधित मासुको सेवन घटाउनुपर्छ। बेकन, ह्याम र ससेजजस्ता खाद्य पदार्थलाई दैनिक खानाको अनिवार्य हिस्सा बनाउनु आवश्यक छैन।

दोस्रो, रातो मासु संयमित मात्रामा खानुपर्छ। यसको पोषण मूल्यलाई स्वीकार गर्दै पनि हरेक भोजनमा यही प्रमुख प्रोटिन स्रोत हुनुपर्ने आवश्यकता छैन।

तेस्रो, दाल, चना, सिमी, भटमास, बदाम, अण्डा, माछा र अन्य उपयुक्त खाद्य पदार्थबाट प्रोटिनका विभिन्न स्रोत समावेश गर्नुपर्छ।

चौथो, मासु पकाउँदा अत्यधिक डढाउने वा कालो हुने गरी पकाउने बानीबाट जोगिनुपर्छ। अत्यधिक नुन र बोसो थप्ने विधिको प्रयोग पनि सीमित गर्नु उचित हुन्छ।

पाँचौँ, समग्र आहारमा तरकारी, फलफूल, अन्न र गेडागुडीलाई पर्याप्त स्थान दिनुपर्छ। स्वस्थ खानपानको अर्थ कुनै एउटा खाद्य पदार्थ हटाउनु मात्र होइन, शरीरलाई आवश्यक पर्ने पोषण सन्तुलित रूपमा प्राप्त गर्नु पनि हो।

यी सुझावको उद्देश्य सबैलाई एउटै आहार अपनाउन बाध्य पार्नु होइन। यसको उद्देश्य व्यक्तिगत छनोटलाई सम्मान गर्दै उपलब्ध वैज्ञानिक प्रमाणअनुसार स्वास्थ्य जोखिम कम गर्नु हो।

खानपानप्रतिको दृष्टिकोण बदलिनुपर्छ

मासु स्वास्थ्यका लागि राम्रो हो कि नराम्रो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ। त्यो हो, खानपानसम्बन्धी निर्णयमा अतिवादभन्दा विवेक बढी उपयोगी हुन्छ।

मासुमा शरीरलाई आवश्यक पर्ने प्रोटिन, फलाम, जिंक र भिटामिन बी १२ पाइन्छन्। तर ती फाइदाले प्रशोधित मासु र ठूलो आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सरबीचको स्थापित सम्बन्धलाई समाप्त गर्दैनन्। त्यसैगरी, रातो मासुसँग सम्बन्धित सम्भावित जोखिमले सबै प्रकारका मासु सबै व्यक्तिका लागि समान रूपमा हानिकारक छन् भन्ने प्रमाणित गर्दैन।

स्वास्थ्यका लागि मासु खानैपर्छ भन्ने पनि होइन, मासु खाँदैमा अस्वस्थ भइन्छ भन्ने पनि होइन। तर मासुको प्रकार, मात्रा र सेवनको आवृत्तिबारे सचेत हुनु आवश्यक छ। हामीले प्रशोधित मासुको सेवन घटाउने, रातो मासु संयमित मात्रामा खाने र दाल, गेडागुडी, फलफूल, तरकारी तथा अन्नले भरिपूर्ण आहार अपनाउने पक्षमा उभिनुपर्छ।

यस्तो दृष्टिकोणले मासुबाट प्राप्त हुन सक्ने पोषणलाई स्वीकार गर्छ, तर त्यससँग सम्बन्धित जोखिमलाई पनि बेवास्ता गर्दैन। स्वस्थ जीवनका लागि हामीले कुनै एउटा खाद्य पदार्थलाई अन्धाधुन्ध समर्थन वा विरोध गर्नुभन्दा त्यसबारे उपलब्ध प्रमाणलाई बुझेर निर्णय लिन सिक्नुपर्छ। स्वाद हाम्रो व्यक्तिगत छनोट हो, तर स्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

विषय मासु खाने कि नखाने भन्ने होइन, बरु हामीले आफ्नो शरीरलाई स्वस्थ राख्न के खाइरहेका छौँ, कति खाइरहेका छौँ र हाम्रा छनोटको दीर्घकालीन परिणाम के हुन सक्छ भन्ने हो। जब हामी यस प्रश्नको उत्तर वैज्ञानिक प्रमाण, विवेक र सन्तुलनका आधारमा खोज्न थाल्छौँ, तब मासुबारेको बहस केवल पक्ष र विपक्षको विवाद रहँदैन, त्यो स्वस्थ जीवनतर्फ अघि बढ्ने अवसर बन्छ।