पृथ्वी तात्दै, जिम्मेवारी बढ्दै : अब के गर्ने?

हरेक वर्ष जुन ५ मा मनाइने विश्व वातावरण दिवस अब औपचारिक कार्यक्रम वा सचेतना अभियानको दिन मात्र रहेन। यो दिवस जलवायु परिवर्तनले हाम्रो जीवन, जीविकोपार्जन र स्वास्थ्यमा पारिरहेको गहिरो असरको स्मरण गर्ने अवसर बनेको छ। नेपालसहित विश्वभर बढ्दो तापक्रम, अनियमित वर्षा, बाढीपहिरो, खडेरी र डढेलोजस्ता मौसमी घटनाले मानव जीवनलाई निरन्तर चुनौती दिइरहेका छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (यूएनईपी) को नेतृत्वमा सन् १९७३ देखि सुरु भएको यो दिवसको मूल उद्देश्य वातावरण संरक्षणका लागि विश्व समुदायलाई एकताबद्ध गर्नु हो। तर पाँच दशकपछि पनि अवस्था अझ जटिल बनेको छ। यस वर्ष जलवायु कार्य भन्ने विषयले अब ढिला गर्ने समय सकिएको स्पष्ट सन्देश दिएको छ।

नेपाल जलवायु परिवर्तनको अत्यधिक जोखिममा रहेको मुलुक हो। हिमालय क्षेत्रको तापक्रम विश्व औसतभन्दा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ, जसले हिमनदी पग्लिने, हिमताल फुट्ने र जलस्रोतमा दीर्घकालीन संकट सिर्जना गर्ने खतरा बढाएको छ। तराईदेखि पहाडसम्म बाढी, पहिरो र अनियमित वर्षा सामान्यजस्तै बनेका छन्। मनसुनको अनिश्चितताले कृषि उत्पादनमा अस्थिरता ल्याएको छ भने ग्रामीण अर्थतन्त्र अझै असुरक्षित बन्दै गएको छ।

वातावरणीय संकट प्रत्यक्ष रूपमा सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटमा रूपान्तरित भएको छ। काठमाडौँ उपत्यका लगायत सहरी क्षेत्रहरूमा वायु प्रदूषण वर्षैपिच्छे गम्भीर बन्दै गएको छ। श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, मुटु रोग र अन्य दीर्घ रोगहरू बढिरहेका छन्। बढ्दो तापक्रमसँगै लूको जोखिम पनि विस्तार हुँदै गएको छ, जसको सबैभन्दा बढी असर वृद्ध, बालबालिका र श्रमिक वर्गमा देखिन्छ। विपद्का घटनाले प्रत्येक वर्ष सयौँको ज्यान लिने र हजारौँलाई विस्थापित गर्ने अवस्था दोहोरिइरहेको छ।

विश्वव्यापी रूपमा मानव गतिविधिका कारण प्रत्येक वर्ष करिब ३८ अर्ब टन कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन भइरहेको तथ्यले संकटको गहिराइ झल्काउँछ। प्रकृतिले यसको केही अंश अवशोषण गरे पनि बाँकी वायुमण्डलमा थुप्रिँदै जाँदा पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर बढिरहेको छ। नेपालजस्तो संवेदनशील भूगोल भएको देशका लागि यसको असर अझ तीव्र र विनाशकारी देखिन्छ।

युद्ध र द्वन्द्वले पनि वातावरणीय संकटलाई थप गम्भीर बनाइरहेको तथ्य अब उपेक्षा गर्न सकिँदैन। सैन्य गतिविधि, इन्धन खपत र विनाशले ठूलो मात्रामा कार्बन उत्सर्जन बढाइरहेको छ। त्यसैले वातावरणीय संकट केवल विकास वा उद्योगसँग मात्र होइन, राजनीतिक अस्थिरता र युद्धसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

देशभित्र वन विनाश, अव्यवस्थित सहरीकरण र पूर्वाधार विस्तारले प्राकृतिक सन्तुलनमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ। वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्व बढ्दै जानु यसै असन्तुलनको प्रत्यक्ष परिणाम हो। यस्ता समस्या अब संरक्षणका मात्र नभई नीति, योजना र कार्यान्वयन क्षमतासँग पनि जोडिएका छन्, जसमा अझै गम्भीर सुधार आवश्यक छ।

देशको ठूलो जनसंख्या निर्भर रहेको कृषि क्षेत्र जलवायु परिवर्तनबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित छ। अनियमित वर्षा, खडेरी र अत्यधिक वर्षाका कारण उत्पादन घटिरहेको छ, जसले किसानको जीवनयापन मात्र होइन, समग्र खाद्य सुरक्षामै जोखिम उत्पन्न गरिरहेको छ।

यस्तो परिस्थितिमा विश्व वातावरण दिवसले दिने सन्देश झन् सान्दर्भिक छ। अब चेतना विस्तार गर्दैमा समस्या समाधान हुँदैन। ठोस र निरन्तर कार्य आवश्यक छ। यसमा वृक्षरोपण, प्रदूषण नियन्त्रण, जलस्रोत संरक्षण र स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगजस्ता कदमहरू अनिवार्य र निरन्तर हुनुपर्छ।

वातावरणीय संकट अब भविष्यको खतरा होइन, वर्तमानको यथार्थ हो। अहिल्यै गम्भीर कदम चालिएन भने यसको मूल्य आउने पुस्ताले अझ भारी रूपमा तिर्नुपर्नेछ। त्यसैले वातावरण संरक्षण सरकारको मात्रै दायित्व होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा जिम्मेवारी हो।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (यूएनईपी) को नयाँ प्रतिवेदनअनुसार नवीकरणीय ऊर्जा जस्ता केही जलवायु-मैत्री प्रविधिहरूको प्रयोगले केही क्षेत्रमा छुटकारा दिलाउन सक्छन् र हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा उल्लेखनीय कमी ल्याउन सक्छन्। यूएनईपीको कोपेनहेगन क्लाइमेट सेन्टरकी निर्देशक एने ओल्हफका अनुसार लामो समयदेखि हाम्रो अर्थतन्त्र र समाज जीवाश्म इन्धनसँग बाँधिएको थियो। उनका अनुसार अब हामी कम्तीमा पनि कोइला, तेल र ग्यासको कठोर पकडबाट मुक्त हुने सम्भावनामा छौँ।

‘सस्तो। सफा। रोक्न नसकिने। जलवायुका लागि परिणाम दिइरहेका स्वच्छ प्रविधिहरू’ शीर्षकको यूएनईपी प्रतिवेदन प्रतिवेदनअनुसार निगरानी गर्नुपर्ने पाँच प्रमुख क्षेत्रहरू यस्ता छन् :

नवीकरणीय ऊर्जा : सबैभन्दा सस्तो विकल्प

पछिल्लो दशकमा नवीकरणीय ऊर्जाको लागत तीव्र रूपमा घटेको छ। विश्वका धेरै भागमा अब नयाँ कोइला वा ग्यास प्लान्ट निर्माण गर्नु भन्दा सौर्य ऊर्जा स्थापना गर्नु सस्तो छ। यसका कारण नवीकरणीय ऊर्जा विश्वव्यापी ऊर्जा लगानीको सबैभन्दा ठूलो क्षेत्र बनेको छ, जसले २०२४ मा करिब ४५० अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले जनाएको छ।

सन् २०२० यता विश्वभर थपिएको नयाँ विद्युत् क्षमताको ७५ प्रतिशतभन्दा बढी नवीकरणीय स्रोतबाट आएको छ। सौर्य र वायु ऊर्जा इतिहासकै सबैभन्दा छिटो बढ्ने ऊर्जा प्रविधि बनेका छन्। केही देशहरूमा अधिकांश विद्युत् उत्पादन यिनै स्रोतबाट भइरहेको छ।

विद्युत् क्षेत्रले विश्वको करिब एकतिहाई हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्छ। तर नवीकरणीय ऊर्जाको तीव्र विस्तार र ब्याट्री भण्डारण प्रविधिको विकासले ऊर्जा प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्दै लगिरहेको छ।

विद्युतीय सवारीसाधन मुख्यधारातर्फ तीव्र गतिमा

सन् २०२५ मा विद्युतीय सवारीसाधनले विश्वव्यापी नयाँ कार बिक्रीको २५ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको छ, जुन २०१९ मा ३ प्रतिशतभन्दा कम थियो। यो परिवर्तन ब्याट्री लागत घट्नु, चार्जिङ पूर्वाधार विस्तार हुनु र कडा नीतिहरूका कारण सम्भव भएको हो।

नर्वेमा अहिले नयाँ सवारीसाधन बिक्रीको लगभग सबै हिस्सा विद्युतीय छ। चीनले उत्पादन क्षमतालाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गर्दै विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलालाई अघि बढाएको छ। इथियोपियामा नयाँ कार बिक्रीमध्ये ६० प्रतिशत विद्युतीय सवारीसाधन छन्, जुन विकासशील देशहरूबीच अग्रणी उदाहरण हो। भियतनाम र उरुग्वेमा पनि तीव्र वृद्धि देखिएको छ।

विकासशील देशहरूमा विद्युतीय बस, डेलिभरी सवारीसाधन तथा दुई र तीन पाङ्ग्रे साधनहरू पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका छन्।

स्मार्ट भवनहरूले वातानुकूलनको आवश्यकता घटाउन सक्छन्

अत्यधिक गर्मी जलवायु जोखिममध्ये एक प्रमुख समस्या बन्दै गएको छ। सहरहरूमा तापक्रम वरपरका क्षेत्रभन्दा ५-१० डिग्री सेल्सियस बढी हुन सक्छ। यसको प्रभाव विशेष गरी निम्न आय भएका समुदायमा बढी पर्छ।

छाया, प्राकृतिक हावा प्रवाह, इन्सुलेसन र परावर्तक सामग्री प्रयोग गरेर बनाइने ‘पासिभ-फर्स्ट’ डिजाइनले बिना मेसिनरी शीतलता तापक्रम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छ। केही स्थानमा यसले ६-९ डिग्रीसम्म तापक्रम घटाउन सक्छ।

यसले सहरी क्षेत्रमा २५ प्रतिशतसम्म उत्सर्जन घटाउन, हावा गुणस्तर सुधार्न, जैविक विविधता बढाउन र जीवनस्तर सुधार्न सक्छ।

हिट पम्पहरूले भवन तताउने र चिस्याउने प्रणाली बदल्दै छन्

भवनहरू विश्व उत्सर्जनको करिब २१ प्रतिशतका लागि जिम्मेवार छन्, जसको ठूलो हिस्सा तताउने र चिस्याउने प्रक्रियासँग सम्बन्धित छ। हिट पम्पहरू परम्परागत प्रणालीको तुलनामा धेरै ऊर्जा-दक्ष विकल्प हुन्।

उत्तर युरोपमा नीतिगत सहयोगका कारण यसको प्रयोग पहिले व्यापक भइसकेको छ। अन्य क्षेत्रहरूमा पनि ऊर्जा दक्षता मापदण्ड कडा पारिँदै छ।

अफ्रिका, एसिया र मध्यपूर्वका तीव्र सहरीकरण भइरहेका क्षेत्रहरूमा चिस्याउने माग बढ्ने भएकाले यी प्रविधिहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।

खाद्य अपव्यय घटाउनु सबैभन्दा छिटो जलवायु समाधानमध्ये एक

खाद्य प्रणालीले विश्वको करिब ३० प्रतिशत हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्छ। तर उत्पादन भएको करिब एकतिहाई खाना खेर जान्छ, जसले १० प्रतिशतसम्म उत्सर्जनमा योगदान गर्छ।

खाद्य अपव्यय घटाउनु उत्सर्जन कटौती, खाद्य सुरक्षा सुधार र स्रोत संरक्षणका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी उपायमध्ये एक हो।

बैंकक, रियो डे जेनेरियो र योकोहामा जस्ता सहरहरूले खाद्य अपव्यय घटाउने, पुनः वितरण गर्ने र सचेतना फैलाउने विभिन्न नवप्रवर्तनात्मक कार्यक्रम परीक्षण गरिरहेका छन्।