नेपालको पत्रकारिता र राजनीतिक जगतले एक असल योद्धा गुमाएको छ। वरिष्ठ पत्रकार, नेपाली कांग्रेसका पुराना नेता एवं पूर्वमन्त्री होमनाथ दाहालको जनवरी ९, २०२६ मा भएको दुःखद निधनले सम्पूर्ण राष्ट्रलाई स्तब्ध बनाएको छ।
उहाँको यो यात्रा समाप्त भए पनि, उहाँले छोडेर गएका विचार, संघर्ष र योगदानहरूले नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा अमर रहनेछन्। पत्रकारिताको क्षेत्रमा एक मिशनरी व्यक्तित्व होमनाथ दाहाललाई नेपालको पत्रकारिताको क्षेत्रमा ‘मिशन पत्रकारिता’ को प्रतीकका रूपमा चिनिन्छ।
उहाँले पत्रकारितालाई केवल समाचारको माध्यम मात्र नभई सामाजिक परिवर्तन, लोकतन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रताको हतियार बनाउनुभयो। पञ्चायतकालको कठोर समयमा, जब बोल्ने र लेख्ने स्वतन्त्रता सीमित थियो, उहाँले निर्भीकताका साथ आवाज उठाउनुभयो।
उहाँको यो निष्ठा र समर्पणले धेरै युवा पत्रकारहरूलाई प्रेरित गरेको छ। उहाँको पत्रकारिताको मुख्य आधार थियो राष्ट्रपुकार साप्ताहिक। यो पत्रिका नेपालको प्रेस इतिहासमा एक महत्वपूर्ण अध्याय हो, जसले पञ्चायत व्यवस्थाको अन्धकारमा लोकतान्त्रिक ज्योतिको किरण छरेको थियो।
विसं २०३०-२०४० दशकदेखि सक्रिय यो साप्ताहिकले राजनीतिक विश्लेषण, व्यंग्य, साहित्य र समाजसुधारका विषयमा गहिरा लेखहरू प्रकाशित गर्थ्यो।
पञ्चायतकालमा खुला राजनीतिक अभिव्यक्ति सम्भव नभए पनि, राष्ट्रपुकारले नेपाली कांग्रेस लगायत प्रजातान्त्रिक शक्तिहरूको विचारलाई अप्रत्यक्ष रूपमा स्थान दियो। यसमा बीपी कोइरालाको अन्तिम लेखहरू मध्ये एक ‘देवताकहाँ कहिल्यै प्रार्थना गरिनँ’ जस्ता महत्वपूर्ण रचनाहरू प्रकाशित भएका थिए, जसले पत्रिकाको वैचारिक गहिराइलाई झल्काउँछ।
राष्ट्रपुकार अन्य पुराना साप्ताहिकहरू जस्तै मातृभूमि, साप्ताहिक मञ्च वा विमर्शसँगै प्रजातान्त्रिक पत्रकारिताको पूर्ववर्ती पुस्ताको प्रतिनिधि थियो। होमनाथ दाहालको सम्पादकीय नेतृत्वमा यो पत्रिका कठिन समयमा पनि नियमित प्रकाशन हुँदै आयो, तर २०५०-६० दशकपछि डिजिटल युगको उदयसँगै यसको प्रभाव क्रमशः कम हुँदै गयो। तैपनि, यसले नेपालको प्रेस स्वतन्त्रता र राजनीतिक जागरणमा खेलेको भूमिका अमिट छ। उहाँको माध्यमबाट पत्रकारिता एक मिशन बनेको थियो, जसले सत्यको पक्षमा सदैव उभिन सिकाउँछ।
राजनीतिक जीवन : नेपाली कांग्रेसका स्तम्भ
होमनाथ दाहालको जीवन केवल पत्रकारितामा सीमित थिएन, उहाँ एक सक्रिय राजनीतिज्ञ पनि हुनुहुन्थ्यो। नेपाली कांग्रेसका पुराना कार्यकर्ताका रूपमा उहाँले २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि विभिन्न जिम्मेवारी वहन गर्नुभयो। उहाँ सांसद र मन्त्री समेत बन्नुभयो, जसमा रहँदा विकास र प्रशासनिक सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान दिनुभयो। उहाँलाई ईमान्दार, निष्ठावान र चिन्तक व्यक्तित्वका रूपमा सम्झिन्छन्, जसले राष्ट्रिय हितलाई सदैव प्राथमिकता दिनुभयो।
उहाँको राजनीतिक यात्रा पञ्चायतकालदेखि नै सुरु भएको थियो, जब उहाँ लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुभयो। नेपाली कांग्रेसको विचारधारालाई जीवनभर अंगीकार गर्दै उहाँले राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको नीतिलाई पालना गर्नुभयो। यो सबैले उहाँलाई नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा एक महत्वपूर्ण स्थान दिलाएको छ।
बीपी कोइरालासँगको गहिरो वैचारिक सम्बन्ध
होमनाथ दाहाल र बीपी कोइरालाबीचको सम्बन्ध वैचारिक निकटता र साझा संघर्षमा आधारित थियो। बीपी कोइराला नेपाली कांग्रेसका संस्थापक तथा प्रजातान्त्रिक समाजवादका प्रणेता थिए, र दाहाल उहाँको विचारधाराका एक प्रमुख अनुयायी। उहाँलाई बीपीको वैचारिक उत्तराधिकारीका रूपमा हेर्न सकिन्छ, किनकि उहाँले बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलाप, प्रेस स्वतन्त्रता र जनअधिकारका मूल्यहरूलाई आफ्नो जीवनमा उतारेका थिए।
वि सं २०८० मा सरकारले प्रदान गरेको बीपी कोइराला राष्ट्रिय पुरस्कार (राजनीतिक दर्शनरविचारधाराको क्षेत्रमा) ले यो सम्बन्धलाई औपचारिक मान्यता दिएको थियो।
यो पुरस्कार बीपीको स्मृतिमा दिइने उच्च सम्मान हो, जसले दाहालको योगदानलाई प्रमाणित गर्छ। राष्ट्रपुकार पत्रिकामार्फत बीपीका लेखहरू प्रकाशित गर्दै उहाँले बीपी विचारधारालाई जीवन्त राख्नुभयो। दुवैको साझा वैचारिक आधार प्रजातान्त्रिक समाजवाद र राष्ट्रिय एकता थियो, जसले नेपालको राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्यो। यो सम्बन्ध व्यक्तिगतभन्दा पनि वैचारिक थियो, जसले लोकतन्त्रको लागि संघर्ष गर्ने पुस्तालाई जोड्छ।
अमर विरासतलाई श्रद्धाञ्जली
होमनाथ दाहालको निधनले नेपालले एक बहुआयामिक व्यक्तित्व गुमाएको छ—जो पत्रकार, सम्पादक, नेता, सांसद र मन्त्री थिए।
उहाँको जीवन संघर्ष, निष्ठा र समर्पणको कथा हो, जसले पञ्चायतको अन्धकारदेखि बहुदलीय लोकतन्त्रसम्मको यात्रालाई साक्षी दिएको छ। राष्ट्रपुकार जस्ता माध्यमहरू र बीपीसँगको वैचारिक निकटताले उहाँलाई अमर बनाएको छ। आज उहाँको स्मृतिमा हामी प्रतिबद्ध हुनुपर्छ कि लोकतन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रतालाई मजबुत बनाउनु नै उहाँप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हो।
आदरणीय दाहाल दाइको निधनको दुःखद समाचारले मन भारी भएको छ। एक समय मैतीदेबी स्थित उहाँको घरमा भाडामा बसेको थिएँ-त्यहीँ मेरो पहिलो पुत्रको जन्म भएको थियो। सपरिवार उहाँहरूले गर्नुभएको स्नेह, स्याहार र माया आज पनि मेरा परिवारका लागि स्तुत्य, स्मरणीय र हृदयस्पर्शी छ।
२०४६ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनको क्रममा उहाँकै निवासबाट गिरफ्तार भएको थिएँ। पुलिसले मेरो कोठा फोडेर सबै सामान, पुस्तक र दस्तावेज लगेका थिए-त्यो घटना उहाँको घरसँग जोडिएको मेरो जीवनको कठिन तर गौरवपूर्ण पल हो।
मेरो लेखन जीवनमा पनि राष्ट्रपुकार साप्ताहिकको उल्लेखनीय योगदान छ। त्यस पत्रिकासँग गहिरो रूपमा आवद्ध रहँदा मैले पत्रकारिताको मिशन र लोकतन्त्रको संघर्षलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएँ। आदरणीय दाहाल दाइले जीवनभर सत्य, निष्ठा र लोकतन्त्रको पक्षमा निर्भीकतापूर्वक आवाज उठाउनुभयो।
उहाँको आत्माले चिरशान्ति पाओस्। स्वयं बिरामी रहनु भएकी भाउजुमा, दुबै पुत्रहरूमा, परिवारजनमा गहिरो समवेदना र शोक सन्त्वना। उहाँको स्मृति र योगदान सधैं जीवित रहिरहने छ।
नोट: पूर्वमन्त्री आनन्दले आफ्नो पोष्टमा लेख्दै परिवारजनमा समवेदनमा दिएका हुन्।
(पूर्वमन्त्री जयप्रकाश आनन्द नेपाली कांग्रेसका चर्चित नेता समेत थिए।)
