भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा गोर्खाहरूको योगदान

भारतको स्वतन्त्रता संग्रामको चर्चा गर्दा महात्मा गान्धी, सुभाषचन्द्र बोस, भगतसिंहसहित असङ्ख्य राष्ट्रिय वीरहरूको नाम हाम्रो स्मरणमा आउँछ। यस महान् स्वतन्त्रता आन्दोलनको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय अझै पर्याप्त रूपमा चर्चामा आएको छैन : भारतका नेपालीभाषी गोर्खाहरूको योगदान।

ब्रिटिस भारतको इतिहासमा गोर्खाहरूलाई प्रायः ब्रिटिस भारतीय सेनामा सेवा गर्ने सैनिकका रूपमा मात्र चित्रित गरिन्छ। यो इतिहासको एउटा पक्ष मात्र हो। ब्रिटिस सेनामा सेवा गर्ने गोर्खाहरूसँगै धेरै नेपालीभाषी गोर्खाहरूले भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस, गान्धीवादी आन्दोलन, असहयोग आन्दोलन, सविनय अवज्ञा आन्दोलन, भारत छोडो आन्दोलन तथा भारतीय राष्ट्रिय सेना (आईएनए) मा सक्रिय सहभागिता जनाएका थिए।

दार्जिलिङका दलबहादुर गिरी प्रारम्भिक चरणका प्रमुख गोर्खा राष्ट्रवादी नेतामध्ये एकजना थिए। उनी दार्जिलिङ कांग्रेस समितिका प्रथम अध्यक्ष बने र स्थानीय जनतामाझ कांग्रेस आन्दोलन विस्तार गर्न सक्रिय भूमिका निर्वाह गरे। महात्मा गान्धीसँग सम्पर्कमा आएपछि उनी राष्ट्रिय आन्दोलनमा समर्पित भए र इसाब्द १९२१ मा जेल परे। भारत सरकारका अभिलेखअनुसार उनी जेल जाने प्रथम गोर्खा गान्धीवादी स्वतन्त्रता सेनानी थिए।

हेलेन लेप्चा अर्थात् सावित्रीदेवीको कथा पनि उत्तिकै उल्लेखनीय छ। गोर्खा समुदायकी यी साहसी महिलाले खादी तथा चरखा आन्दोलनमा सहभागिता जनाइन्, महात्मा गान्धीसँग सहकार्य गरिन्, श्रमिकहरूलाई संगठित गरिन् तथा असहयोग आन्दोलन र भारत छोडो आन्दोलनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरिन्। महात्मा गान्धी र सुभाषचन्द्र बोस दुवैसँग उनको सम्बन्ध रहेको तथ्यले उनलाई भारतको स्वतन्त्रता संग्रामकी अत्यन्तै रोचक तर पर्याप्त रूपमा सम्झना नगरिएकी गोर्खा महिला बनाएको छ।

असममा छविलाल उपाध्याय अर्का महत्त्वपूर्ण गोर्खा राष्ट्रवादी नेताका रूपमा स्थापित भए। उनी असम प्रदेश कांग्रेस समितिका प्रथम निर्वाचित अध्यक्ष बने र असहयोग आन्दोलनमा सक्रिय रूपमा सहभागी भए। उनको जीवनले भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा गोर्खाहरूको सहभागिता दार्जिलिङ वा सैनिक क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई असमको राजनीतिक जीवनसम्म गहिरो रूपमा फैलिएको प्रमाणित गर्दछ।

त्यसपछि भारतीय राष्ट्रिय सेनाको क्रान्तिकारी अध्याय आउँछ। यसका गोर्खा वीरमध्ये मेजर दुर्गा मल्ल प्रमुख नाम हुन्। देहरादूनमा जन्मिएका दुर्गा मल्लले ब्रिटिस भारतीय सेनामा सेवा गरेका थिए। पछि उनी सुभाषचन्द्र बोसको नेतृत्वमा भारतीय राष्ट्रिय सेनामा संलग्न भए। मणिपुरमा पक्राउ परेका उनलाई ब्रिटिस सरकारले १९४४ अगस्ट २५ गते दिल्लीमा मृत्युदण्ड दियो। आज उनको बलिदानलाई भारत सरकारले औपचारिक रूपमा सम्मान गरेको छ र संसद् परिसरमा उनको मूर्ति पनि स्थापित गरिएको छ।

अर्का उल्लेखनीय व्यक्तित्व दलेल सिंह हुन्। उनी २/१ गोर्खा राइफल्सका पूर्वसैनिक थिए, जो पछि भारतीय राष्ट्रिय सेनामा सामेल भए। बर्मा मोर्चामा पक्राउ परेपछि उनलाई सैनिक न्यायालयमा मुद्दा चलाइयो र १९४५-मा दिल्लीमा मृत्युदण्ड दिइयो। उनको नाम भारत सरकारद्वारा प्रकाशित भारतको स्वतन्त्रता संग्राम (१८५७-१९४७) का हुतात्माहरूको सूचीकोशमा समेत अभिलेखित छ। यसले उनको बलिदानलाई ऐतिहासिक रूपमा विशेष महत्त्व प्रदान गर्दछ।

गोर्खाहरूको अवदान राजनीति र सशस्त्र संघर्षमा मात्र सीमित थिएन। भारतीय राष्ट्रिय सेनाका प्रसिद्ध गोर्खा संगीतकार कप्तान रामसिंह ठकुरीले स्वतन्त्रता आन्दोलनलाई शक्तिशाली सांगीतिक स्वर प्रदान गरे। सुभाषचन्द्र बोस र भारतीय राष्ट्रिय सेनासँग सम्बद्ध उनले देशभक्तिपूर्ण तथा सैनिक संगीत सिर्जना तथा संयोजन गरे। विशेषतः ‘कदम कदम बढाए जा’ भारतीय राष्ट्रिय सेनासँग सम्बन्धित अमर सांगीतिक प्रतीकका रूपमा स्थापित भयो। ‘सब सुख चैन की वर्षा’ का लागि उनीद्वारा सिर्जित संगीत नै ‘जन गण मन’ का लागि प्रयोग भएको थियो।

यी घटनाहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य उजागर गर्छन्। भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा गोर्खाहरूको योगदानलाई ब्रिटिस भारतीय सेनाको इतिहासमा मात्र सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन। ऐतिहासिक वास्तविकता निकै जटिल थियो। केही गोर्खाहरूले ब्रिटिस सेनामा सेवा गरे, केहीले ब्रिटिस शासनको विरोध गरे, केही गान्धीजीका जनान्दोलनमा सहभागी भए र केही पूर्वब्रिटिस सैनिकहरूले ब्रिटिस शासनविरुद्ध लड़्न भारतीय राष्ट्रिय सेनाको बाटो रोजे।

गोर्खाहरूको स्वतन्त्रता संग्राममा सहभागिता दार्जिलिङ र डुवर्सदेखि असम, देहरादून तथा ब्रिटिस भारतका अन्य भूभागसम्म फैलिएको थियो। यसमा सैनिक, राजनीतिक कार्यकर्ता, महिला अभियन्ता, श्रमिक संगठक, कांग्रेस नेता तथा भारतीय राष्ट्रिय सेनाका सदस्यहरूको सहभागिता थियो। उनीहरूका कथा भारतको विविधतापूर्ण र बहुआयामिक स्वतन्त्रता इतिहासका अभिन्न अंग हुन्।

दुःखको कुरा, यीमध्ये धेरै कथा भारतको स्वतन्त्रता संग्रामको मूलधारको इतिहासमा अझै पर्याप्त रूपमा समावेश हुन सकेका छैनन्। औपनिवेशिक शासनले निर्माण गरेको गोर्खालाई ‘लडाकु जाति’ का रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणले गोर्खाको अर्को महत्त्वपूर्ण चिनारी राष्ट्रवादी, राजनीतिक कार्यकर्ता, स्वतन्त्रता सेनानी र हुतात्मालाई ओझेलमा पारेको छ।

यी वीरहरूको स्मरण गर्नु इतिहासलाई आफ्नो पक्षमा पार्ने वा पुनर्लेखन गर्ने प्रयास होइन; बरु इतिहासलाई अझ पूर्ण बनाउने प्रयास हो। भारतीय स्वतन्त्रता विभिन्न क्षेत्र, भाषा, समुदाय र सामाजिक पृष्ठभूमिका मानिसहरूको त्याग र बलिदानबाट प्राप्त भएको थियो। नेपालीभाषी गोर्खाहरूको योगदान पनि त्यसै बहुआयामिक इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण तर कम प्रतिनिधित्व गरिएको अध्याय हो।

दलबहादुर गिरी, हेलेन लेप्चा, छविलाल उपाध्याय, मेजर दुर्गा मल्ल, मेजर दलबहादुर थापा, दलेल सिंह र कप्तान रामसिंह ठकुरीजस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवनले भारतको स्वतन्त्रतामा गोर्खाहरूको योगदान सैनिक वा युद्धसम्बन्धी मात्र थिएन भन्ने प्रमाणित गर्दछ। उनीहरूको योगदान राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र सैनिक गरी चारै क्षेत्रमा फैलिएको थियो।

भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसका सहयोगी गोर्खा लिगका पक्षमा ब्यारिस्टर अरीबहादुर गुरुङ भारतको संविधानमा हस्ताक्षर गर्ने एकमात्र गोर्खा प्रतिनिधि थिए।

अब यी बिर्सिएका कथाहरूको व्यवस्थित अनुसन्धान गर्ने समय आएको छ। सरकारी अभिलेख, भारतको स्वतन्त्रता संग्राम (१८५७–१९४७) का हुतात्माहरूको सूचीकोश, भारतीय राष्ट्रिय सेनाका अभिलेख, कारागारका अभिलेख, तत्कालीन समाचारपत्र तथा क्षेत्रीय इतिहासका स्रोतहरूको तुलनात्मक अध्ययन गरेर वास्तविक इतिहासलाई अझ स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ। यसबाट प्रामाणिक इतिहास र पछिल्ला सामुदायिक परम्परालाई छुट्याउँदै प्रत्येक वास्तविक स्वतन्त्रता सेनानीलाई उचित सम्मान दिन सकिन्छ।

भारतको स्वतन्त्रताको इतिहासमा नेपालीभाषी गोर्खाहरूको त्याग र बलिदान बिर्सिइरह्यो भने त्यो इतिहास अपूर्ण रहन्छ। उनीहरूका कथा गोर्खाहरूको इतिहास होइनन्, यी भारतको स्वतन्त्रता, त्याग, बलिदान र राष्ट्रनिर्माणको बृहत् इतिहासका अभिन्न अंश हुन्।