हिमाल प्रेस 
एक राणाकालीन साहुमहाजन दानबहादुर शाक्यको जीवन, व्यापारिक यात्रा र तत्कालीन सामाजिक-आर्थिक परिवेश बुझ्न ‘दानबहादुर शाक्य : स्मृति र सम्मान’ महत्त्वपूर्ण कृति हो। रोजन बज्राचार्यद्वारा लिखित यस स्मृतिग्रन्थमा दानबहादुरको जीवनवृत्तान्तसँगै नेपाल-भोट व्यापारको इतिहास, नेवार समुदायको व्यापारिक दक्षता, तत्कालीन सामाजिक संरचना र आर्थिक कूटनीतिका विविध पक्षको चर्चा गरिएको छ। यसले एक व्यक्तिको जीवनकथामार्फत तत्कालीन समाज, संस्कृति र व्यापारिक सम्बन्धका अनेक पाटा उजागर गरेको छ।
पुस्तकको थालनी दानबहादुर शाक्यको जन्मथलो र शाक्य समुदायको परिचयबाट हुन्छ। शाक्यहरूको मूल थलो कपिलवस्तु, त्यहाँ भएको नरसंहार, विभिन्न स्थानमा छरिएर बसेका शाक्यहरूको विस्थापन तथा काठमाडौँ उपत्यकामा उनीहरूको प्रवेशलगायतका विषयलाई पुस्तकमा समेटिएको छ। यसैगरी बज्रयान बौद्ध धर्ममा विहार र महाविहारको महत्त्वबारे पनि चर्चा गरिएको छ। यसले दानबहादुरको पारिवारिक पृष्ठभूमि बुझ्न मात्र नभई शाक्य समुदायको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक परिचय प्राप्त गर्नसमेत सघाउँछ।
चन्द्रशमशेरको शासनकालमा जन्मिएका दानबहादुर बाल्यकालमै आमाबुबा गुमाएर टुहुरा भए। उनकी दिदीले निकै दुःख गरेर हुर्काएका उनी पछि टोलछिमेकमा कहलिएका साहुमहाजन बने। उनको जीवनयात्राका माध्यमबाट पुस्तकले तत्कालीन समाजमा व्याप्त रूढिवादी सोच, परम्परा र सामाजिक–सांस्कृतिक संरचनालाई चित्रण गरेको छ। सामन्ती शासनव्यवस्थामा सुधारका प्रयासले सामना गर्नुपर्ने सामाजिक अवरोधबारे पनि पुस्तकमा चर्चा गरिएको छ।
दानबहादुरको राणा प्रधानमन्त्री वीरशमशेरको परिवारसँग निकट सम्बन्ध रहेको र त्यसले उनको व्यापारिक उन्नतिमा सहयोग पुर्याएको देखिन्छ। यसबाट तत्कालीन नेपालमा व्यापारिक सफलता आर्थिक सीप र परिश्रममा मात्र नभई सत्तासँगको सम्बन्धमा समेत निर्भर रहने गरेको बुझ्न सकिन्छ।
भारत र हाल चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतबीच अवस्थित नेपालले विगतमा यी दुई भूभागसँगको व्यापार तथा पारवहनबाट उल्लेख्य आर्थिक लाभ लिएको थियो। नेपाल-भोट व्यापारका रूपमा परिचित यस कारोबारमा काठमाडौँ उपत्यका तथा तिब्बतसँगको व्यापारिक मार्ग आसपास बसोबास गर्ने नेवार समुदायको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। दानबहादुरले पनि आफ्नो पारिवारिक व्यापारिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै भोट व्यापारमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको पुस्तकमा उल्लेख छ।
अंशुवर्माले आफ्नी छोरी भृकुटीको विवाह तिब्बतका सम्राट्सँग गराएपछि नेपाल-भोट सम्बन्धले औपचारिक र ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त गरेको मानिन्छ। त्यसयता दुई पक्षबीचको सम्बन्धमा विभिन्न उतारचढाव आए। प्रताप मल्लको शासनकालमा भोटको आन्तरिक राजनीतिक खिचातानीबाट लाभ उठाउँदै नेपालले आफ्नो अनुकूल हुने व्यापारिक सन्धि गरेको र त्यसबाट नेवार व्यापारीहरूले तिब्बतमा व्यापारिक प्रभाव विस्तार गर्न सकेको पुस्तकमा उल्लेख छ। त्यसबेला तिब्बतमा नेपाली मुद्राको प्रचलन थियो। मुद्रा निष्कासनका लागि तिब्बतले नेपाललाई सुनचाँदी उपलब्ध गराउने गरेको थियो। तर मुद्राको गुणस्तर र सटहीसम्बन्धी विवादले दुई पक्षबीच पटकपटक तनावसमेत उत्पन्न गराएको थियो।
बहादुर शाहको नायबीकालमा चीनको समर्थन पाएको भोटले नेपालमाथि आक्रमण गर्दै बेत्रावतीसम्म पुगेको प्रसंग पनि पुस्तकमा समेटिएको छ। युद्धका कारण राज्यकोष र राज्य सञ्चालनमा परेको दबाबका साथै राजधानीसम्बन्धी व्यवस्थामा समेत प्रभाव परेको उल्लेखले तत्कालीन नेपाल-भोट सम्बन्ध केवल व्यापारमा सीमित नभई राजनीतिक र सामरिक स्वार्थसँग पनि गाँसिएको देखाउँछ।
नेवार व्यापारीहरूले भोट व्यापारबाट मनग्य आम्दानी गर्ने गरेका थिए। कतिपय अवस्थामा सामानको परल मूल्यभन्दा १५ देखि २० गुणासम्म बढी मूल्यमा बिक्री हुने गरेको पुस्तकमा उल्लेख छ। तर व्यापारको यो चमकदार पक्षसँगै यसका मानवीय र सामाजिक मूल्य पनि थिए। लामो समय परिवारबाट टाढा रहनुपर्ने बाध्यता, तिब्बती महिलासँगको सम्बन्धबाट उत्पन्न पारिवारिक जटिलता, कठिन भौगोलिक मार्ग हुँदै गर्नुपर्ने यात्रा र विदेशी भूमिमा व्यापार सञ्चालन गर्दाका चुनौतीलाई पुस्तकले उजागर गरेको छ।
दानबहादुरका चौथो छोराले तिब्बतमा रहेको पारिवारिक व्यापारिक कोठी सञ्चालन गर्ने क्रममा त्यहाँकी एक महिलासँग सम्बन्ध स्थापित गरेको प्रसंग पनि पुस्तकमा छ। यस्ता घटनाले व्यापारिक सम्बन्धले आर्थिक अवसर मात्र सिर्जना गर्दैन, त्यसले पारिवारिक र सामाजिक जीवनमा पनि जटिलता थप्न सक्छ भन्ने देखाउँछन्। भोट व्यापारमा नेवार समुदायको व्यापक सहभागिताका कारण तिब्बत नेवारी लोकसाहित्यको महत्त्वपूर्ण विषयसमेत बनेको थियो। चीनले तिब्बतलाई आफ्नो स्वशासित क्षेत्रका रूपमा स्थापित गरेसँगै परम्परागत भोट व्यापार क्रमशः अवरुद्ध भयो। त्यसको प्रभाव दानबहादुरको परिवारमा पनि पर्यो। परिवारले तिब्बतमा रहेको पुर्ख्यौली व्यापारिक कोठी बन्द गरेर फर्कनुपरेको थियो।
नेपाल एकीकरणपछि नेवार समुदायको व्यापारिक दक्षतालाई उपयोग गर्दै विभिन्न स्थानमा उनीहरूलाई स्थानान्तरण गरी व्यापारिक बस्ती बसाइएको प्रसङ्ग पनि पुस्तकमा उल्लेख छ। यसबाट राज्य विस्तार र व्यापारिक गतिविधिबीचको सम्बन्ध बुझ्न सकिन्छ। त्यस्तै, राणाकालमा भोटमा रहेका नेवार व्यापारीका कोठीमा ठूलो लुटपाट भएपछि नेपाल–भोट सम्बन्ध तनावपूर्ण बनेको र लुटिएको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने सर्तमा विवाद साम्य भएको प्रसंगले व्यापारिक सुरक्षाको प्रश्नलाई पनि अगाडि ल्याउँछ।
नेपाल-भोट सम्बन्धका विषयमा त्रिरत्न मानन्धर र तीर्थप्रसाद मिश्रलगायत इतिहासकारले गहन अध्ययन गरेका छन्। प्रस्तुत पुस्तकले पनि तत्कालीन व्यापारिक सम्बन्ध र त्यससँग जोडिएको कूटनीतिक अभ्यासलाई दानबहादुरको जीवनसँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ। व्यापारिक स्वार्थको संरक्षण गर्न नेपालले अपनाएका कूटनीतिक रणनीतिबाट पाठ सिकेर त्यसलाई समकालीन आर्थिक कूटनीतिमा समेत उपयोग गर्नुपर्ने सन्देश पुस्तकमा अन्तर्निहित छ।
दानबहादुरको व्यापारिक जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सुनचाँदी तथा रत्नाभूषणको कारोबार अर्थात् जौहरी पेसा हो। राणा परिवारसँगको निकटताका कारण उनको यो व्यवसाय फस्टाएको पुस्तकमा उल्लेख छ। उनी राजा महेन्द्रका जौहरीसमेत रहेको र राजाका विभिन्न रत्नाभूषणको जाँच गर्ने गरेको प्रसंगले तत्कालीन राजदरबारसँग उनको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। पुस्तकमा जौहरी व्यवसायका विविध पक्षसँगै यसको विकासक्रमबारे पनि सामान्य चर्चा गरिएको छ। यसले दानबहादुरको व्यापारिक पहिचानलाई भोट व्यापारमा मात्र सीमित नराखी तत्कालीन उच्चवर्गीय समाजको उपभोग संस्कृति र विलासितासँग समेत जोड्छ।
दानबहादुरका दोस्रो छोरा प्रेमबहादुर शाक्य राजा महेन्द्रका विश्वासपात्र मानिन्थे। उनी शिक्षा राज्यमन्त्री र काठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्चसमेत भएका थिए। उनले २०१५ सालको आमनिर्वाचनमा केआई सिंहको पार्टीबाट उम्मेदवारी दिएका थिए। उक्त निर्वाचनमा सो क्षेत्रबाट गणेशमान सिंह पहिलो र पुष्पलाल श्रेष्ठ दोस्रो हुँदै निर्वाचित भएका थिए भने प्रेमबहादुर तेस्रो स्थानमा रहेका थिए। यस प्रसङ्गले शाक्य परिवारको प्रभाव व्यापारिक क्षेत्रबाट राजनीतिक क्षेत्रमा समेत विस्तार भएको देखाउँछ।
व्यापार व्यवसायमा पुर्याएको योगदानका कारण दानबहादुरलाई राज्याभिषेक पदक र दुर्गम सेवा पदक प्रदान गरिएको थियो। राजा महेन्द्रको राज्याभिषेकका अवसरमा काठमाडौँमा आयोजित शोभायात्रामा उनलाई हात्तीमा चढाएर सहभागी गराइएको प्रसङ्गले तत्कालीन समाजमा उनको प्रतिष्ठा र प्रभाव झल्काउँछ। ८४ वर्षको उमेरमा निधन भएका दानबहादुर ८० वर्षको उमेरसम्म पनि व्यापार व्यवसायमा सक्रिय रहेको पुस्तकमा उल्लेख छ। लामो समयसम्म आर्थिक गतिविधिमा संलग्न रहनु उनको व्यावसायिक सक्रियता, अनुभव र निरन्तर प्रयासको परिचायक हो।
तर कुनै समय समाजमा नाम कहलिएका दानबहादुरको व्यापारिक विरासत उनको निधनपछि क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। उनको मृत्युपछि परिवारले व्यापार व्यवसायमा उल्लेखनीय प्रगति गर्न नसकेको प्रसङ्गले व्यक्तिगत क्षमता, सम्बन्ध र अनुभवमा आधारित व्यवसायलाई संस्थागत उत्तराधिकारमा रूपान्तरण गर्न नसक्दाको परिणामतर्फ सङ्केत गर्छ। यस अर्थमा पुस्तक एक सफल व्यापारीको उत्थानको कथा मात्र होइन, व्यापारिक विरासतको निरन्तरता र त्यसको अवसानको कथा पनि हो।
दानबहादुरको निधन भएको करिब पाँच दशकपछि उनका नाति पुस्ताका लेखक रोजन बज्राचार्यले मावली बाजेको जीवन, व्यापारिक उन्नति र अवसानलाई स्मृति तथा उपलब्ध सामग्रीका आधारमा पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गरेका छन्। यति लामो समयपछि पुस्तक तयार पार्दा आवश्यक सूचना र सामग्री सङ्कलन गर्न लेखकले निकै मेहनत गर्नुपरेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। पारिवारिक स्मृति, ऐतिहासिक प्रसङ्ग र व्यापारिक वृत्तान्तलाई एकै ठाउँमा समेट्ने प्रयास यस कृतिको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
यद्यपि पुस्तकमा समेटिएका ऐतिहासिक घटनाक्रम, व्यापारिक अभ्यास र कूटनीतिक प्रसङ्गलाई थप अभिलेखीय स्रोत तथा सन्दर्भसामग्रीसँग जोड्न सके यसको अनुसन्धानपरक महत्त्व अझ बढ्ने देखिन्छ। दानबहादुरको व्यक्तिगत जीवन र नेपाल–भोट व्यापारको व्यापक ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबीचको सम्बन्धलाई अझ व्यवस्थित रूपमा विश्लेषण गर्न सके पुस्तकले इतिहासका अध्येता तथा अनुसन्धानकर्तालाई थप उपयोगी सामग्री प्रदान गर्न सक्छ।
समग्रमा, ‘दानबहादुर शाक्य : स्मृति र सम्मान’ एक व्यक्तिको जीवनकथामार्फत नेपालको व्यापारिक इतिहास, नेवार समुदायको आर्थिक भूमिका, राणाकालीन सामाजिक संरचना र नेपाल–भोट सम्बन्धका विविध पक्ष बुझ्न सघाउने पठनीय कृति हो। इतिहासमा रुचि राख्ने पाठकका साथै व्यापार, संस्कृति र कूटनीतिक सम्बन्धबारे जान्न चाहने सामान्य पाठकका लागि पनि यो पुस्तक उपयोगी छ। दानबहादुर शाक्यको जीवन र व्यापारिक विरासतको चर्चा गर्दै यसले एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक कालखण्डलाई स्मृतिमा पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेको छ।
