सीमापार दसैँ : भिन्न संस्कृति, एउटै आस्था

काठमाडौँ- नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पर्व दसैँ हो। तर यसको धार्मिक र सांस्कृतिक जरा नेपालभित्र मात्रै सीमित छैन। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नवरात्र र विजयादशमी दक्षिण एसियाका विभिन्न देशदेखि दक्षिणपूर्वी एसियाका केही समुदायसम्म भिन्नभिन्न नाम, विधि र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मनाइन्छ।

कतै देवी दुर्गाको आराधना प्रमुख हुन्छ, कतै रावणमाथि रामको विजयको उत्सव मनाइन्छ, कतै नाचगान र सामूहिक उत्सवले दसैँलाई रमाइलो पर्वका रूपमा मनाइन्छ। नेपाल र नेपालीभाषी समुदायमा भने दसैँको विशेष पहिचान टीका, जमरा, मान्यजनको आशीर्वाद र पारिवारिक पुनर्मिलनसँग जोडिएको छ।

यी सबै पर्वको समय र धार्मिक आधारमा समानता भए पनि तिनलाई पूजा गर्ने र रमाउने शैली पनि भिन्नभिन्न नै छन्। हाम्रो छिमेकी भारतभित्र पनि भिन्नभिन्न राज्यमा भिन्नभिन्न शैलीमा दुर्गापूजा गरिने चलन छ।

गुजरातको गरबा, दक्षिण भारतको नवरात्र र नेपालमा मनाइने दसैँबीच गहिरो धार्मिक सम्बन्ध छ, तर तिनका आ–आफ्नै ऐतिहासिक र सांस्कृतिक विशेषता छन्। यही विविधताले दसैँ तथा नवरात्रसँग सम्बन्धित परम्परालाई सीमापार फैलिएको एउटा व्यापक सांस्कृतिक संसारका रूपमा चिनाउँछ।

हिन्दू पात्रोअनुसार आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नवरात्रमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ। प्रतिपदादेखि नवमीसम्म क्रमशः शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्रीको आराधना गर्ने परम्परा छ। यस अवधिमा दुर्गासप्तशती अर्थात् चण्डीपाठ, कलश स्थापना, उपवास, भजन र शक्तिपीठको दर्शनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

नेपालमा प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गरी जौ वा अन्य अन्नको बीउ छरेर जमरा राखिन्छ। नवमीसम्म देवीको आराधना गरेपछि दशमीका दिन टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। कतिपय समुदायमा दशमीपछिका दिनसम्म आफन्त तथा मान्यजनकहाँ टीका लगाउन जाने चलन पनि छ।

यसले दसैँलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नराखी परिवार, पुस्तान्तरण र सामाजिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर बनाएको छ। नेपालमा पनि दसैँ मनाउने शैली भिन्नभिन्न छन्। कतिपयले पूर्णिमासम्म टीका लगाएर मान्यजनबाट आशीर्वाद लिन्छन्। तर कतिपयले विजयादशमीका दिनबाहेक अन्य दिन टीका लगाउँदैनन्।

छिमेकमा दसैँ

दक्षिणी छिमेकी भारतमा दसैँसँग सम्बन्धित पर्वलाई प्रायः दशहरा, दसरा, दुर्गापूजा वा नवरात्रका रूपमा चिनिन्छ। कुन नाम र विधिले पर्व मनाइन्छ भन्ने कुरा राज्य, भाषा र स्थानीय धार्मिक परम्परामा निर्भर गर्छ। पूर्वी भारतमा पश्चिम बंगालको कोलकातालाई केन्द्र बनाएर शारदीय दुर्गापूजा धार्मिक अनुष्ठान र सार्वजनिक सांस्कृतिक उत्सवको अद्वितीय संयोजन बनेको छ।

यहाँ घरघरमा टीका र जमरा लगाउनुभन्दा सार्वजनिक मण्डपमा देवी दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरी सामूहिक पूजा गर्ने चलन प्रमुख छ। महालया आसपासबाट उत्सवको वातावरण सुरु हुन्छ। षष्ठीका दिन देवीको बोधन र स्वागत गरिन्छ। सप्तमी, अष्टमी र नवमीमा विशेष पूजा, पुष्पाञ्जली, धुनुची नाच तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन्।

दशमीका दिन देवीको प्रतिमा विसर्जन गरी विजयादशमी मनाइन्छ। विवाहित महिलाले एकअर्कालाई सिन्दूर लगाउने परम्परा पनि कतिपय समुदायमा प्रचलित छ। कोलकाताका दुर्गापूजा मण्डप धार्मिक स्थल मात्रै होइनन्, कला, मूर्तिकला, वास्तुशिल्प, प्रकाश सजावट र समसामयिक विषय प्रस्तुत गर्ने सार्वजनिक मञ्च पनि हुन्।
सन् २०२१ मा कोलकाताको दुर्गापूजा युनेस्कोको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा सूचीमा समावेश भएको थियो।

यस्तै सार्वजनिक दुर्गापूजाको परम्परा असम, त्रिपुरा, ओडिसा, झारखण्ड र बिहारका विभिन्न क्षेत्रमा पनि व्यापक छ। सहरका चोक, मन्दिर र बस्तीमा मण्डप बनाइन्छ। देवीको प्रतिमाको पूजा, भजन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामूहिक भोजन र दशमीमा विसर्जन यसका प्रमुख पक्ष हुन्।

पश्चिमतिर गुजरातमा नवरात्रको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष गरबा र डान्डिया नृत्य हो। नौ रातसम्म देवी दुर्गाको पूजा गर्दै हजारौँ मानिस खुला मैदान, सामुदायिक स्थल र सभागृहमा भेला भएर नाचगान गर्छन्। गरबामा सहभागी महिला तथा पुरुष गोलाकार घेरामा देवीको प्रतीक मानिने दीप वा गरबाको वरिपरि लयबद्ध रूपमा नाच्छन्।

डान्डियामा भने रंगीन लट्ठी एकअर्कासँग ठोक्याउँदै सङ्गीतको तालमा नाचिन्छ। परम्परागत पहिरन, लोकसंगीत र आधुनिक संगीतको मिश्रणले यी उत्सवलाई आकर्षक बनाउँछ।

महाराष्ट्रमा नवरात्रभर देवी दुर्गाको पूजा गरिन्छ। दशमीका दिनलाई दसरा वा विजयादशमी भनिन्छ। परिवार तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, नयाँ काम सुरु गर्ने र एकअर्कालाई शुभकामना दिने चलन छ। केही समुदायमा आपटा नामको रूखका पातलाई सुनको प्रतीक मानेर आफन्त तथा मित्रलाई बाँड्ने परम्परा छ।

कर्नाटकको मैसुरुमा मनाइने दसरा भारतकै चर्चित दसैँकालीन उत्सवमध्ये एक हो। यहाँ दसरा राजकीय इतिहास, देवी चामुण्डेश्वरीको आराधना र सार्वजनिक सांस्कृतिक कार्यक्रमसँग जोडिएको छ। मैसुरु दरबारलाई हजारौँ बत्तीले सजाइन्छ। सांस्कृतिक प्रस्तुति, संगीत, प्रदर्शनी र परम्परागत शोभायात्राले सहरलाई उत्सवमय बनाउँछन्।

ऐतिहासिक रूपमा मैसुरुका राजपरिवारले दसरा उत्सवलाई विशेष महत्त्व दिएका थिए। अहिले पनि यसले कर्नाटकको सांस्कृतिक पहिचान र पर्यटनमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।

उत्तर भारतका दिल्ली, उत्तर प्रदेश र अन्य क्षेत्रमा दसहरा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको आख्यानसँग विशेष रूपमा जोडिएको छ। नवरात्रभर रामायणमा आधारित रामलीला प्रदर्शन गरिन्छ। दशमीका दिन रावण, कुम्भकर्ण र मेघनादका ठूला पुतला जलाउने चलन छ। यी कार्यक्रमले असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र अधर्ममाथि धर्मको विजयको सन्देश दिन्छन्।

कश्मीरका हिन्दू समुदायमा नवरात्रलाई धार्मिक आस्था र पारिवारिक परम्परासँग जोडेर मनाइन्छ। कतिपय परिवारमा उपवास बस्ने, देवीको पूजा गर्ने र मन्दिर दर्शन गर्ने चलन छ। माता भवानीप्रतिको आस्था कश्मीरी हिन्दू परम्परामा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। तर सबै परिवारले एउटै विधि अपनाउँदैनन्।

दक्षिण भारतका राज्यमा नवरात्रको स्वरूप उत्तर भारत तथा नेपालभन्दा केही भिन्न छ। तमिलनाडु, आन्ध्र प्रदेश र कर्नाटकका कतिपय क्षेत्रमा घरमा पुतली तथा देवीदेवताका मूर्ति तहगत रूपमा सजाएर राख्ने परम्परा छ, जसलाई गोलु वा बोम्मई गोलु भनिन्छ। आफन्त तथा छिमेकीलाई घरमा बोलाउने, भजन गाउने र सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्ने चलन छ।

तमिलनाडुका कतिपय परिवारमा तीन–तीन दिनका अवधिमा दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वतीको आराधना गरिन्छ। तेलङ्गानाको बथुकम्मा पर्वमा महिलाहरूले विभिन्न फूल सजाएर बनाएको थुप्रो वरिपरि सामूहिक गीत र नृत्य गर्छन्। केरलमा नवरात्रको अन्तिम दिनतिर पुस्तक, वाद्ययन्त्र र औजारको पूजा गर्ने चलन छ।

विजयादशमीका दिन साना बालबालिकालाई अक्षर लेख्न सिकाउने परम्परा पनि छ, जसलाई विद्याको आरम्भसँग जोडिन्छ। यसरी दक्षिण भारतमा नवरात्रले शक्ति आराधनासँगै शिक्षा, कला, सीप र ज्ञानको सम्मानलाई पनि अभिव्यक्त गर्छ।

सिक्किम, पश्चिम बंगालको दार्जिलिङ तथा कालिम्पोङ र नेपालीभाषी समुदायको उल्लेख्य उपस्थिति भएका अन्य क्षेत्रमा दसैँको स्वरूप नेपालसँग निकै मिल्दोजुल्दो छ। प्रतिपदादेखि नवमीसम्म देवी दुर्गाको पूजा गरिन्छ र दशमीका दिन घरका ज्येष्ठ सदस्यले कनिष्ठलाई टीका लगाई आशीर्वाद दिन्छन्। कतिपय परिवारमा दक्षिणा तथा उपहार दिने चलन पनि छ।

यी क्षेत्रमा दसैँ धार्मिक पर्व मात्र होइन, नेपाली भाषा, पारिवारिक संस्कार र सामुदायिक पहिचानसँग जोडिएको अवसर पनि हो। रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले टाढा रहेका परिवारका सदस्य घर फर्कने, आफन्त भेट्ने र सामूहिक भोज गर्ने चलनले पर्वलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।

भारतभन्दा परका मित्रदेशमा पनि दसैँ

बंगलादेश : भारतसँगै जोडिएको दक्षिण एसियाली देश बंगलादेशमा दुर्गापूजा हिन्दू समुदायको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वार्षिक पर्वमध्ये एक हो। ढाका, चटगाउँ, खुल्ना, राजशाही र अन्य सहरदेखि ग्रामीण बस्तीसम्म अस्थायी पूजा मण्डप तथा मन्दिरमा देवी दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरी पूजा गरिन्छ।

षष्ठीका दिन देवीको स्वागतबाट सुरु हुने मुख्य उत्सव सप्तमी, अष्टमी र नवमी हुँदै विजयादशमीमा पुगेर सम्पन्न हुन्छ। पूजा, पुष्पाञ्जली, सांस्कृतिक कार्यक्रम, धुनुची नाच र प्रतिमा विसर्जन यसका प्रमुख पक्ष हुन्। कतिपय समुदायमा सिन्दूर खेला पनि गरिन्छ।

बंगलादेशको दुर्गापूजामा नेपाली शैलीको टीका–जमरा सामान्य परम्परा होइन। यहाँका बंगाली हिन्दूले आफ्नै धार्मिक र सांस्कृतिक विधिअनुसार पर्व मनाउँछन्। नेपाली समुदायले भने आफ्नो पारिवारिक परम्पराअनुसार टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्न सक्छन्।

पाकिस्तान :  भारतसँगै जोडिएको अर्को देश पाकिस्तानमा सिन्ध र कराचीजस्ता क्षेत्रका हिन्दू समुदायले मन्दिरमा नवरात्र, गरबा, भजन र कतै रामलीला मनाउँछन्। हिन्दू मन्दिर र समुदाय रहेकाले यो सम्भव भएको हो। खासगरी पाकिस्तानमा तक्षशिला विश्वविद्यालय र शारदा पिठ नै रहेकाले पनि त्यहाँ हिन्दूको सङ्ख्या न्यून भए पनि ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक प्रभाव देखिन्छ।

म्यानमार : म्यानमारमा बसोबास गर्ने नेपाली मूलका समुदायले दसैँलाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर मनाउँदै आएका छन्। याङ्गुनलगायतका सहर तथा नेपालीभाषी समुदायको बसोबास भएका विभिन्न क्षेत्रमा दसैँका अवसरमा देवीको पूजा, पारिवारिक भेटघाट र टीका–जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा पाइन्छ। नेपालबाट पुस्तौँअघि म्यानमार पुगेका परिवारका लागि दसैँ पुर्ख्यौली संस्कारसँग जोडिने अवसर हो।

भुटान : भुटानमा नेपालीभाषी समुदायको सांस्कृतिक जीवनसँग दसैँको सम्बन्ध छ। विशेषतः नेपाली परम्परा भएका परिवारमा नवरात्रभर देवीको पूजा गर्ने र विजयादशमीका दिन टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन पाइन्छ। भुटानमा यो हिन्दू–लोटशम्पा समुदायको राष्ट्रिय बिदा पनि हो र राजा थाइम्पुको मन्दिरमा सेतो टीका लगाई आशीर्वाद दिन्छन्।

श्रीलंका : श्रीलंकामा हिन्दू समुदायले आफ्ना धार्मिक परम्पराअनुसार नवरात्र मनाउँछन्। विशेषतः तमिल हिन्दू समुदायमा देवी दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वतीको पूजा गर्ने परम्परा छ। मन्दिरमा विशेष पूजा, भजन, उपवास र धार्मिक अनुष्ठान आयोजना गरिन्छन्। केही परिवारमा दक्षिण भारतको नवरात्र परम्परासँग मिल्दोजुल्दो रूपमा पुतली सजाउने र सरस्वतीको पूजा गर्ने चलन पनि छ।

इन्डोनेसिया :  इन्डोनेसियामा हिन्दू धर्म विशेषतः बाली टापुमा व्यापक सांस्कृतिक प्रभावसहित विद्यमान छ। बालीका हिन्दूहरूको धार्मिक जीवन स्थानीय देवीदेवता, मन्दिर, सामूहिक पूजा र आफ्नै पात्रोअनुसारका पर्वसँग जोडिएको छ। भारत र नेपालमा प्रचलित नवरात्र तथा दुर्गापूजासँग केही धार्मिक अवधारणा मिल्न सक्छन्, तर नेपालको जस्तै टीका–जमराको दसैँ व्यापक रूपमा मनाइँदैन।

मलेसिया र सिंगापुर : भारतीय मूलका समुदायले नवरात्र र दुर्गापूजा मनाउँछन्। भने नेपालीहरूले नेपालकै शैलीमा दसैँ मनाउँछन्। मलेसियामा सेनामा काम गरेका नेपालीहरूको पुरानो बस्ती पनि छ। तमिल समुदायको मन्दिरमा नवरात्र, गुजराती र उत्तर भारतीय समुदायको गरबा–डान्डिया तथा बंगाली समुदायको दुर्गापूजा आयोजना हुन्छ। सिंगापुरको लिटल इन्डियामा मन्दिरहरूमा पूजा, गोलु र बंगाली एसोसिएसनको दुर्गापूजा मनाइन्छ। सिङ्गापुर प्रहरी परिसरमा गोर्खा रेजिमेन्टले आफ्नै शैलीको दसैँ मनाउँछन्। २५ सयभन्दा बढी परिवार एकै परिसरमा छन्।

मौरिसस : ठूलो हिन्दू जनसङ्ख्या भएकाले नवरात्र र दशहरा मन्दिर, उपवास, भजन र कतै रामलीलासहित व्यापक रूपमा मनाइन्छ। फिजी, त्रिनिदाद एन्ड टोबागो र गायनाका भारतीय मूलका समुदायमा सांस्कृतिक कार्यक्रम, नृत्य, रामलीला र रावण दहनको परम्परा छ।

डायस्पोरामा दसैँ : घरबाट टाढा, संस्कारसँग नजिक

नेपालबाहिर दसैँको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो प्रवासी नेपाली समुदाय हो। बेलायत, अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, खाडी मुलुक, मलेसिया तथा युरोपका विभिन्न देशमा बस्ने नेपालीले दसैँका अवसरमा सामूहिक कार्यक्रम, पूजा, सांस्कृतिक प्रस्तुति र पारिवारिक भेटघाट आयोजना गर्छन्।

विदेशमा बस्ने नेपालीका लागि दसैँ मनाउने परिस्थिति नेपालमा जस्तो सहज नहुन सक्छ। कामको व्यस्तता, विद्यालय तथा कार्यालयको समय, लामो दूरी र पारिवारिक सदस्यहरू भिन्न देशमा हुनुजस्ता कारणले कतिपयले टीका लगाउने दिनअनुसार नभई बिदा मिलेको सप्ताहान्तमा सामूहिक कार्यक्रम गर्छन्।

नेपाली संघसंस्था, सामुदायिक मन्दिर र सांस्कृतिक समूहले आयोजना गर्ने कार्यक्रमले विदेशमा हुर्किरहेका बालबालिकालाई पनि टीका, जमरा, नेपाली गीत–सङ्गीत, परिकार र पारिवारिक संस्कारसँग परिचित गराउँछन्।

कतिपयले घरमा जमरा उमारेर टीका लगाउँछन् र कतिपयले भिडियो कलमार्फत परिवारसँग जोडिन्छन्। यस अर्थमा विदेशमा मनाइने दसैँ धार्मिक आस्थासँगै नेपाली भाषा, संस्कृति र पुस्तान्तरणको माध्यम पनि बनेको छ।

नेपालमा दसैँको केन्द्रमा देवी दुर्गाको आराधना, जमरा, टीका र मान्यजनको आशीर्वाद छ। पश्चिम बंगाल र बंगलादेशमा सार्वजनिक दुर्गापूजाले धार्मिक आस्था र कलात्मक अभिव्यक्तिलाई जोड्छ। गुजरातमा गरबा र डान्डियाले सामूहिक सहभागितालाई जीवन्त बनाउँछन्।

दक्षिण भारतमा ज्ञान, शिक्षा र सीपको सम्मानसँग सम्बन्धित अनुष्ठान छन् भने उत्तर भारतमा रामलीला र रावण दहन विजयादशमीको प्रमुख आकर्षण बन्छन्। यी परम्पराको धार्मिक आधार, ऐतिहासिक विकास र सामाजिक स्वरूप भिन्न भए पनि तिनमा एउटा साझा भाव पाइन्छ—शक्ति, सदाचार र शुभताको सम्मान।

यही कारणले दसैँ, दुर्गापूजा, नवरात्र र दशहरालाई केवल एउटै विधिबाट मनाइने पर्वका रूपमा होइन, दक्षिण एसियाको विविध सांस्कृतिक सम्पदाका परस्पर जोडिएका अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

नेपालको दसैँको विशेषता भनेको यसले धार्मिक अनुष्ठानलाई पारिवारिक पुनर्मिलन, पुस्ताबीचको सम्बन्ध र आशीर्वादको परम्परासँग जोड्नु हो। विदेशमा रहेका नेपालीले पनि यही संस्कारलाई निरन्तरता दिँदा दसैँ भौगोलिक सीमाभन्दा पर पुगेर सांस्कृतिक सम्बन्धको सेतु बन्छ।

भिन्न देश, भिन्न भाषा र भिन्न विधिबीच पनि यसले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्था र सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवित राख्छ।