हिमाल प्रेस 
काठमाडौँ- नाना पाटेकरबारे नसुनेको वा उनको सिनेमा नहेरेको चालीस कटेको उमेर समूहमा विरलै होलान्। जसले उनलाई हेरेको हुन्छ, अर्थात् उनी अभिनित चलचित्र हेरेको हुन्छ, उसका लागि नाना सधैँ मानसपटलमा रहन्छन्। भारतीय सिनेमा उद्योग बलिउडका तिनै नाना फिल्म खेलिरहँदा बिहीबार एकाएक संसारबाट बिदा भएका छन्।
मिरमिरे बिहान यसै शान्त। भारतको गोवास्थित डोना पाउलामा रहेको एउटा घर बिहीबार सबेरै एकाएक शान्त बन्यो। छातीमा पीडा उठेपछि विश्वनाथ (नाना) पाटेकर बेहोस भेटिए। छोरा मल्हारका अनुसार चिकित्सकीय टोली घर पुग्यो। चिकित्सक टोलीले उनलाई घरमै कार्डियक मसाज गर्यो। प्रयास सफल भएन। त्यसपछि उनलाई मणिपाल अस्पताल लगिएको भारतीय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्। करिब पैँतालीस मिनेट निरन्तर मुटु चलाउने प्रयास भएको थियो।
नानालाई ‘कार्डियाक अरेस्ट’ भएको पुष्टि भइसकेको थियो। यो भनेको मुटुको चाल बन्द हुनु अर्थात् अचानक रगत पम्प गर्न छाड्नु हो। जब मुटुको गतिमा गम्भीर गडबडी आउँछ, मुटुको गति अनियमित हुन्छ। अनि शरीरमा आवश्यक मात्रामा रगत पुर्याउन सक्दैन। मानिस अचेत हुन्छ। त्यसैको सिकार बनेका हुन् नाना।
बिहान पाँच बजेर २० मिनेटमा उनी भगवान्को शरणमा पुगे। पचहत्तर वर्षीय नाना अभिनयमा सक्रिय थिए। विश्वनाथ पाटेकर बलिउडमा आएपछि नाना भएका हुन्।
नानाको आवाज, जसले भारतीय सिनेमामा रिसलाई पनि कला बनायो र चुप लाग्नुलाई पनि संवादजत्तिकै शक्तिशाली बनायो। नाना पाटेकरको मृत्यु शरीरको मृत्यु हो। उनले पर्दामा जन्माएका मानिस अझै हलको अँध्यारोमा बसिरहेका छन्।
उनको अनुहारमा परम्परागत नायकको चमक थिएन। त्यसमा जीवन थियो। रिसाउँदा रिस मात्र निस्कँदैनथ्यो। वर्षौँ थुप्रिएको असन्तोष बोल्थ्यो। हाँस्दा हाँसोभित्र पनि कुनै पुरानो चोट बाँचेको हुन्थ्यो। चुप लाग्दा मौनता संवादभन्दा कम हुँदैनथ्यो।
अब एउटा आवाज गुमेको छ। नाना पाटेकर पर्दामा आउँदा अभिनेता आएजस्तो लाग्दैनथ्यो। वास्तविक मानिस आएजस्तो लाग्थ्यो। उनको जीवन दर्शकले नजिकबाट नदेखे पनि आँखामा पूरा इतिहास लेखिएको हुन्थ्यो। उनको अभिनयमा कहिलेकाहीँ रिस मात्र निस्कँदैनथ्यो। वर्षौँदेखि थुप्रिएको असन्तोष बोल्थ्यो। हाँसोभित्र कुनै पुरानो चोट बाँचेको हुन्थ्यो। चुप लाग्दा त्यो मौनता संवादभन्दा कम हुँदैनथ्यो। नाना पात्रभित्र पस्दैनथे। पात्रलाई आफैँभित्र ल्याउँथे। त्यसैले फिल्म सकिएपछि पनि उनी सकिएका हुँदैनथे।
यस्ता पात्रका नाना १ जनवरी १९५१ मा महाराष्ट्रको मराठी परिवारमा जन्मिएका थिए। उनका पिता दिनकर पाटेकर साना व्यवसायी र कपडा रंग्याउने काम गर्थे। आमा सन्जनाबाई गृहिणी थिइन्। नानाको बाल्यकाल सहज थिएन। सायद यसैले होला, उनी भोक र अपमानलाई आफ्ना दुई गुरु भन्थे।
सर जे जे इन्स्टिच्युट अफ अप्लाइड आर्ट्सको अध्ययनपछि उनी नाटक अभिनयमा लागे। रंगमञ्चले नै उनलाई जीवन सिकायो। उनी चाल, डर, झूट, अहंकार, प्रेम र मौनताका बीचमा रमाउन थाले। सन् १९७८ को ‘गमन’बाट बलिउडमा अभिनय यात्रा थालेका नानालाई सन् १९८८ मा रिलिज भएको ‘सलाम बम्बे’ले संसारले देख्यो।
सन् १९८९ को ‘परिन्दा’पछि उनलाई छोड्न सकिएन। विधु विनोद चोपडाको अँध्यारो संसारमा अन्ना सेठ चिसो आँखा र शान्त स्वर लिएर उभिए। दर्शकले पहिले खलनायक देखे। केही समयपछि उनी आमनागरिकका रूपमा देखिए। त्यसपछि क्रूरता, कमजोरी र भय। खलनायकलाई पनि नायक बनाइदिनु उनको सिद्धि थियो। त्यही भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार र फिल्मफेयर आयो।
सन् १९९१ मा उनले ‘प्रहार’ निर्देशन गरे। त्यसको कथानक उनले लेखेका थिए भने अभिनय पनि गरेका थिए। माधुरी दीक्षितसँगको त्यो फिल्म युद्धको मनोविज्ञानमा आधारित थियो। नानाले केही समयपछि महाराष्ट्रको प्रादेशिक सेनामा मानार्थ लेफ्टिनेन्ट कर्नेलको पद पाए। उनले सेनाको प्रशिक्षण लिएर फिल्म खेलेका थिए, जसले अभिनय जीवन्त पार्ने उनको तर्क थियो। कारगिलको समय पनि उनको जीवनसँग जोडियो।
कठोर बोलीभित्र संवेदनशील मानिसका रूपमा चिनिएका नानाले पर्दामा गोली चलाउँथे। वास्तविक जीवनमा गाउँमा किसानको हात समात्थे। उनले सन् २०१५ मा मकरन्द अनासपुरेसँग ‘नाम फाउन्डेसन’ खोलेर सुख्खाग्रस्त महाराष्ट्रका लागि काम गरे।
उनी सन् १९९४ मा ‘क्रान्तिवीर’को प्रताप नारायण तिलकसँग जोडिए। फिल्ममा बदनाम मानिस भ्रष्ट व्यवस्थाविरुद्ध उभिएको थियो। नानाले अभिनय गरे। दर्शकले त्यो फिल्मको संवादभन्दा पहिले स्वर सम्झन्छ। त्यो बेला नायक बन्न प्रायः सुन्दर अनुहार र गीतमा नाच्न सक्ने क्षमता हुनुपर्दथ्यो। नाना त्यस परम्पराका नायक थिएनन्। उनले त्यसै वर्ष राष्ट्रिय पुरस्कारको सर्वश्रेष्ठ अभिनेता, फिल्मफेयर र स्क्रिन अवार्ड पाएका थिए।
नानाका लागि नब्बेको दशक निकै उर्वर थियो। ‘अंगार’ले खलनायकतर्फ फिल्मफेयर अवार्ड उपलब्ध गरायो। ‘अग्नि साक्षी’ले दोस्रो सहायक राष्ट्रिय पुरस्कार दिलायो। ‘खामोसी’मा सुन्न र बोल्न नसक्ने बुबाको भूमिका खेलेर उनले ठूलो स्वर नै आफ्नो पहिचान हो भन्ने भ्रम तोडेका थिए।
‘अपहरण’ले फेरि खलनायकको सम्मान दियो। इरफान खानसँगै उनी फिल्मफेयरमा अभिनेता, सहायक र खलनायक तीनै अवार्ड जित्ने दुर्लभ नाम हुन्। ‘राजनीति’, ‘काल’, शेर खानको हिन्दी आवाज- उनी कुनै एक छायामा थुनिएनन्। अनि ‘वेलकम’ आयो। भारी आवाज र तिखो अनुहार लिएर उदय शेट्टी आए। दर्शक डराएनन्, बरु उल्टै हाँसे।
नानाले पात्रलाई मजाक बनाएका थिएनन्। उदयलाई गम्भीरतापूर्वक लिएका थिए। त्यसैले हाँसो सत्य लाग्यो। गम्भीर अभिनेता हाँस्न जान्दैन भन्ने वाक्य त्यहीँ सकियो।
एउटा फिल्म उनको जीवनसँग छुट्याउन गाह्रो छ भने त्यो हो ‘नटसम्राट’। कुसुमाग्रजको नाटकमा रंगमञ्चका गणपतराव बेलवलकर जीवनभर अरूका पात्र बनेर अन्ततः आफ्नै जीवनसँग हार्छन्।
नाना रंगमञ्चका कलाकार थिए। सफलता, अहंकार, एक्लोपन र परिवारबाट टाढिँदै गएको साँझ उनले यति नजिकबाट खेले कि पर्दामा गणपतराव हुन् कि नाना, छुट्याउन मुस्किल पर्यो। आवाज कमजोर हुँदै गयो। अभिनय बलियो हुँदै गयो। त्यसले उनलाई मराठी फिल्मफेयर दिलायो।
उनले सन् २०१३ मा पद्मश्री प्राप्त गरे। तीन राष्ट्रिय पुरस्कार, धेरै फिल्मफेयर। उनलाई त्यो सूचीले चिनाउँदा उनको मूल्य घट्न सक्छ। फिल्म हेरेर घर फर्किएपछि दोहोर्याइएको संवाद उनको सही सम्मान थियो।
स्पष्ट बोलीले धेरैपटक विवाद निम्त्यायो। सन् २००८ मा ‘हर्न ओके प्लिज’को सेटमा अभिनेत्री तनुश्री दत्ताले यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाइन्। सन् २०१८ को ‘मी टू’मा दोहोर्याइन्। तर नानाले अस्वीकार गरे। मुद्दा सार्वजनिक, कानुनी र सामाजिक बहस बन्यो। छविमा प्रश्न उठ्यो।
सन् २०२३ मा एक प्रशंसकलाई थप्पड हानेको भिडियो बाहिरियो। उनको व्यापक आलोचना भयो। अनि उनले माफी मागे। उनी अलिक जिद्दी अनि असहज मानिसका रूपमा पनि देखिन्थे। त्यो उनको कमजोरीको कडीका रूपमा रह्यो।
पत्नी नीलकान्ती र छोरा मल्हार उनका निजी संसार थिए। मुम्बईको सानो बसाइ ठूलो नामसँग मिल्थ्यो। सत्तरी पार गरेर पनि उनी पर्दामा थिए। ‘द भ्याक्सिन वार’, ‘वनवास’, ‘हाउसफुल ५’ र यसै वर्ष ‘ओ’रोमियो’। युवावस्थामा आक्रोश खेले। उत्तरार्धमा मौनता। दुवैमा बनावटीपन थिएन।
नाना पाटेकरले आफ्नो पहिलो सन्तान दुर्वासालाई दुई वर्षकै उमेरमा गुमाएका थिए। जेठो छोराको निधनले उनलाई कैयौँ समय असहजतामा देखियो। कान्छा छोरा मल्हारको जन्मपछि उनी र नीलकान्तीको जीवनमा फेरि खुसी फर्किएको थियो। उनीसँग बिहेको पनि रोचक प्रसङ्ग छ। नीलकान्ती बैँकमा जागिरे र रंगमञ्चमा पनि रम्ने गर्थिन्। त्यहीँ भेट भएर उनीहरूबीच प्रेम अनि विवाह भएको हो। सामान्य विवाह भएको थियो।
नानाले आफ्नो परिवारलाई स्टारडमबाट टाढै राखेका थिए। उनकी श्रीमती नीलकान्ती पनि मराठी फिल्ममा नायिका तथा अभिनेत्रीका रूपमा सक्रिय थिइन् र त्यसमा निरन्तरता छ। तर पछिल्लो समय उनीहरू एकै घरमा भने नरहेको समाचार पनि पढ्न पाइन्छ। यद्यपि उनीहरूको सम्बन्धविच्छेद भने भएको छैन। उनी तडकभडकको जिन्दगीभन्दा सादगीमा रम्थे। गाउँमा खेतीकिसानीमा रम्थे। जीवन सहज बनाउनमै उनी लाग्थे।
नानाका छोरा मल्हारले भने बाबुले झैँ रंगमञ्चमा अभिनय गर्ने वा फिल्म खेल्नेतिर लागेनन्। उनले फिल्म निर्माण तथा निर्देशनको क्षेत्र रोजेर बाबुले अँगालेको पथकै एक पाटो सम्हालेका छन्। फिल्ममा आउनुअघि नाना थिएटरमा जमेका थिए। सिनेमातर्फ त उनले सन् १९७८ को ‘गमन’बाट यात्रा थालेका हुन्। त्यसअघि उनी रंगमञ्चमै रमेका थिए।
अभिनेता मर्छ। शैली मर्दैन। अब कोही रिसाएर बोल्दा नाना सम्झिनेछन्। आँखामा असन्तोष देख्दा नाना। वृद्ध रंगकर्मी एक्लिँदा ‘नटसम्राट’। खलनायक मानिस बन्दा अन्ना सेठ। रिसाहा हाँसो आउँदा उदय शेट्टी। समाजसँग प्रश्न उठ्दा प्रताप नारायण तिलक।
नाना पाटेकरको शरीर गयो। उनले जन्माएका मानिस बाँकी छन्। अँध्यारो हलमा कुनै अपरिचित पात्रले कठोर सत्य बोल्दा हामी फेरि त्यही आवाज खोज्नेछौँ। जसले हामीलाई अभिनेता होइन, मानिस सुनाएको थियो। भारतीय सञ्चारमाध्यमको सहयोगमा
