इकोसकको ८० औँ वार्षिकोत्सव : बहुपक्षीयताको निर्णायक मोड, नेपालको नेतृत्वमा नयाँ आशा

काठमाडौँ– संयुक्त राष्ट्रसंघको आर्थिक तथा सामाजिक परिषद् (इकोसक) ले आफ्नो स्थापनाको ८०औँ वार्षिकोत्सवलाई ‘बहुपक्षीयताको टर्निङ प्वाइन्ट’ का रूपमा मनाउँदै विश्वलाई ‘मानिस र पृथ्वीका लागि अझ राम्रो परिणाम’ दिन सक्ने क्षमताको परीक्षा दिनुपर्ने समय आएको सन्देश दिएको छ।

न्युयोर्कस्थित राष्ट्रसंघ मुख्यालयमा आयोजित उच्चस्तरीय कार्यक्रममा इकोसकका अध्यक्ष तथा राष्ट्रसंघका लागि नेपालका स्थायी प्रतिनिधि लोकबहादुर थापाले यो अवसरलाई ‘निर्णायक मोड’ को संज्ञा दिँदै गरिबी, असमानता, जलवायु संकट र ऋण बोझजस्ता बहुआयामिक चुनौतीहरूले बहुपक्षीय प्रणालीको विश्वसनीयता कमजोर बनाइरहेको बताए।

यतिबेला नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ, जसले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको आवाजलाई थप सशक्त बनाउने काम गरेको छ। यो वार्षिकोत्सवले इकोसकको ८० वर्षे यात्रालाई मात्र होइन, संयुक्त राष्ट्रसंघको समग्र विकास एजेन्डालाई पनि पुनर्ताजगी गरेको छ। कार्यक्रममा संयुक्त राष्ट्र महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले इकोसकलाई ‘प्रगतिको इन्जिन’ को रूपमा वर्णन गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीको सुधार र विकासोन्मुख देशहरूको आवाज बढाउने आवश्यकता औँल्याए।

‘शान्ति केवल युद्धको अभाव होइन, यो आर्थिक र सामाजिक न्यायसँग जोडिएको छ,’ महासभा अध्यक्ष एन्नालेना बेयरबकले भनिन्। यी सन्देशहरूले विश्वव्यापी चुनौतीहरूको सामना गर्न बहुपक्षीय सहकार्यको अपरिहार्यतालाई जोड दिएका छन्। तर, यो उत्सवको पृष्ठभूमिमा द्वन्द्व, जलवायु परिवर्तन र आर्थिक असमानताले विश्वलाई नाजुक अवस्थामा पुर्‍याएको गुटेरेसको चेतावनीले गम्भीरता थपेको छ।

इकोसकको आठ दशक यात्रा बहुपक्षीयताप्रतिको विश्वास पुनर्स्थापित गर्ने अवसर पनि हो। कार्यक्रमको सुरुआत न्युयोर्क सिटी सिम्फोनी अर्केस्ट्राको सांगीतिक प्रस्तुतिबाट भएको थियो, जसपछि ‘इकोसक एट ८०’ शीर्षकको लिगेसी भिडियो प्रदर्शन गरियो। यसले १९४६ जनवरी २३ मा लन्डनमा बसेको पहिलो बैठकदेखि आजसम्मको यात्रालाई समेटेको थियो।

ब्राजिलियन कलाकार एडुआर्डो कोब्राद्वारा डिजाइन गरिएको स्मारक टिकट सङ्ग्रह पनि सार्वजनिक गरियो, जसले मानवता, ग्रह र बहुपक्षीय सहकार्यको प्रतीकात्मक महत्व बोकेको छ। यूएन ब्युरो चिफ शेरविन ब्राइस–पीसको सञ्चालनमा सम्पन्न यो सत्रमा सदस्य राष्ट्रहरू, वरिष्ठ अधिकारीहरू, अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाका प्रतिनिधि, नागरिक समाज र शिक्षाविद्हरूको सहभागिता थियो।

अब, यो घटनालाई टिप्पणी गर्दा भन्नुपर्छ, ‘यो केवल एक उत्सव होइन, यो विश्वव्यापी प्रणालीको पुनरावलोकन र पुनर्संरचनाको आह्वान हो। इकोसकले ८० वर्षमा धेरै खुड्किला पार गरेको छ, तर आजका चुनौतीहरूले यसको भूमिकालाई ‘पहिलेभन्दा बढी जरुरी’ बनाएको छ।

अध्यक्ष थापाको शब्दमा– प्रभावकारी इकोसकका लागि सदस्य राष्ट्रहरूको नेतृत्व, दृष्टि र दृढ प्रतिबद्धता अनिवार्य छ। यो सन्दर्भमा नेपालको भूमिका उल्लेखनीय छ, किनकि थापाको अध्यक्षताले नेपाललाई पहिलोपटक इकोसकको नेतृत्वमा पुर्‍याएको छ। यो नेपालको कूटनीतिक सफलता मात्र होइन, यो विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत पनि हो।

इकोसकको ८० वर्षे उपलब्धी

प्रगतिको इन्जिनबाट बहुपक्षीय मञ्चसम्म इकोसकको इतिहासलाई हेर्दा यो संयुक्त राष्ट्रसंघको चार्टरअन्तर्गत स्थापित छ प्रमुख अङ्गमध्ये एक हो, जसको मुख्य जिम्मेवारी संसार भरका नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने, पूर्ण रोजगारी प्रवर्द्धन गर्ने, सामाजिक प्रगति सुनिश्चित गर्ने, मानवअधिकारको सम्मान गर्ने तथा आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्य क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य बढाउने रहेको छ।

सन् १९४६ मा स्थापित यो परिषद्ले द्वितीय विश्वयुद्धपछिको विश्वलाई आर्थिक पुनर्निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। राष्ट्रसंघका अनुसार, इकोसकले ‘सार्वभौमिक मानवअधिकार घोषणापत्र– १९४८’ को आधार तयार पार्नेदेखि ‘सहस्राब्दी विकास लक्ष्य (एमडीजीज) र २०३० दिगो विकास एजेन्डा (एसडीजीज)’ सम्मको फ्रेमवर्क निर्माणमा केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गरेको छ।

यी उपलब्धीहरूलाई विस्तार गर्दा, इकोसकले करिब ६ हजार ५सय गैरसरकारी संस्थाहरूलाई जोडेर नागरिक समाजको आवाजलाई मञ्च प्रदान गरेको छ। यसको उच्चस्तरीय राजनीतिक मञ्च (एचएलपीएफ) ले दिगो विकास लक्ष्यहरूको वार्षिक समीक्षा गर्ने व्यवस्था गरेको छ, जसले विश्वव्यापी प्रगतिलाई ट्र्याक गर्दछ।

उदाहरणका लागि, इकोसकले महिला अधिकार प्रवर्द्धनमा निरन्तर जोड दिएको छ, जसलाई बेयरबकले यदि महिलाहरू सुरक्षित छैनन् भने, कोही पनि सुरक्षित हुँदैन भनेर जोड दिए। यसैगरी, अल्पविकसित देशहरू (एलडीसीहरू), भू–आवेष्ठित विकासशील देशहरू (एलएलडीसीहरू) र साना टापु विकासशील राज्यहरू (एसआईडीएस) का चुनौतीहरू सम्बोधनमा इकोसकले विशेष फोकस गरेको छ।

टिप्पणी गर्दा, इकोसकको यो यात्रा ‘साहसी र महत्वाकांक्षी परिकल्पना’ को रूपमा लिन सकिने थापाले बताए। पछिल्ला आठ दशकमा इकोसकले नीति निर्माण, संवाद, साझेदारी र नवप्रवर्तनमार्फत आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय प्रगतिका लागि मुख्य मञ्चको भूमिका खेलेको छ। राष्ट्रसंघको तथ्यअनुसार, इकोसकले ‘मानवअधिकारको सार्वभौमिक घोषणापत्र’ देखि ‘पेरिस जलवायु सम्झौता’ को समर्थनमा योगदान दिएको छ।

यसले स्वास्थ्य क्षेत्रमा विश्व स्वास्थ्य संगठन ‘डब्ल्यूएचओ’ सँग समन्वय गर्दै महामारीहरूको सामना गरेको छ, जस्तै कोभिड–१९ मा यसले गरेको सहकार्य साँच्चै लोभलाग्दो थियो। आर्थिक रूपमा, यसले विश्व बैंक र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष ‘आईएमएफ’ सँग मिलेर ऋण राहत कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ। तर, यो सबै सकारात्मक मात्र होइन।

इकोसकले सामना गरेका चुनौतीहरू पनि छन्। गरिबी र असमानतादेखि जलवायु संकटसम्मका समस्या कायमै छन्, जसलाई भुलेर ‘शान्ति दिगो हुन सक्दै’ भनेर थापाले चेतावनी दिए। महासचिव गुटेरेसले पनि विश्व आज द्वन्द्व, असमानता, जलवायु संकट र कमजोर विश्व वित्तीय प्रणाली’ का कारण नाजुक अवस्थामा रहेको बताए। यस सन्दर्भमा इकोसकको भूमिका एक–अर्कासँग गाँसिएका संकटहरू लाई सम्बोधन गर्नु हो, जसलाई ‘एकलवादी सोच वा कच्चा शक्ति’ बाट समाधान गर्न सकिँदैन।

नेपालको भूमिका : इकोसक अध्यक्षताबाट विश्व कूटनीतिमा नयाँ उचाइ

नेपालको सन्दर्भमा यो वार्षिकोत्सव विशेष महत्वपूर्ण छ, किनकि इकोसकको अध्यक्षता नेपालले सम्हालेको छ। नेपालका स्थायी प्रतिनिधि थापा सन् २०२५ जुलाई ३१ मा इकोसकका अध्यक्ष निर्वाचित भएका हुन्। जसलाई नेपालको कूटनीतिको एक कोशेढुंगा नै मान्न सकिन्छ। नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघमा प्रवेश गरेको सात दशकपछि यो नेतृत्व प्राप्त गरेको छ, जसले नेपाललाई विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर दिएको छ।

थापाको अध्यक्षतामा इकोसकले ‘डेलिभरिङ बेटर’ को नारासहित पाँच प्राथमिकता क्षेत्रहरू निर्धारण गरेको छ ः कृषि रूपान्तरणबाट भोकमरी अन्त्य गर्ने, डिजिटल उद्यमशीलता र युवा सशक्तीकरण, दिगो वित्तीय व्यवस्था, जलवायु कार्य र बहुपक्षीयता सुदृढीकरण।

टिप्पणी गर्दा, नेपालको यो भूमिका ‘विकास नै शान्तिको आधार हो’ भन्ने इकोसकको मूल मर्मसँग जोडिएको छ। नेपालले शान्ति प्रक्रिया, दिगो विकास र जलवायु परिवर्तनमा आफ्नो अनुभव साटासाट गर्दै आएको छ। उदाहरणका लागि, नेपालले एलडीसीहरूको समूहमा सक्रिय भूमिका खेलेको छ, जसमा ऋण राहत र जलवायु अनुकूलनका मुद्दाहरू उठाइएका छन्।

थापाको नेतृत्वमा इकोसकले विकासोन्मुख देशहरूको आवाज बढाउने, बहुपक्षीय विकास बैंकहरूको लगानी विस्तार गर्ने र ऋण बोझ कम गर्ने विषयमा फोकस गरेको छ। यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा ‘कमजोर राष्ट्रबाट ठूलो योगदान’ को उदाहरण बनाएको छ। नेपालको संयुक्त राष्ट्रसंघसँगको सम्बन्धलाई नियाल्दा पनि सन् १९५५ मा सदस्यता प्राप्त गरेपछिको यात्रा उल्लेखनीय छ।

नेपालले शान्ति सेनामा योगदान दिएको छ, जसमा १ लाखभन्दा बढी सैनिकहरू पठाएको छ। इकोसकमा नेपालको भूमिका यसैको निरन्तरता हो। थापाको उद्घाटन भाषणमा उल्लेख भएजस्तै, ‘नेपालको अध्यक्षताले बहुपक्षीयता सुदृढ गर्न, विश्वास पुनर्स्थापित गर्न र दिगो विकास लक्ष्यहरू हासिल गर्न काम गर्नेछ।’ यो नेपालका लागि मात्र होइन, दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूका लागि पनि प्रेरणा हो।

चुनौतीहरू र भविष्यको दृष्टि

यो वार्षिकोत्सवको टिप्पणी गर्दा, इकोसकको काम ‘कहिल्यै सकिँदैन’ भनेर महासभा अध्यक्ष बेयरबकले भने जस्तै हो। विश्व आज बहुआयामिक संकटहरूबाट गुज्रिरहेको छ – जलवायु परिवर्तनले करोडौँलाई प्रभावित गरेको छ, ऋण संकटले विकासोन्मुख देशहरूलाई थिचेको छ, र द्वन्द्वहरूले शान्तिलाई चुनौती दिइरहेका छन्।

गुटेरेसले ‘प्याक्ट फर द फ्युचर’ अन्तर्गत सुधारहरू कार्यान्वयन गर्न आग्रह गरे। जसमा निर्णय प्रक्रियामा विकासोन्मुख देशहरूको सहभागिता बढाउने विषय छ। टिप्पणीको रूपमा, यो समय बहुपक्षीय प्रणालीलाई पुनर्जीवित गर्ने हो।

इकोसकले प्रविधिको जिम्मेवार उपयोग, विकास अन्तर कम गर्ने र शान्ति, न्याय तथा साझा समृद्धिमा आधारित विश्व निर्माण गर्न सक्छ। नेपालको नेतृत्वमा यो सम्भव छ, किनकि नेपालले आफ्नो भौगोलिक सीमाभन्दा माथि उठेर विश्वव्यापी मुद्दाहरूमा योगदान दिइरहेको छ। तर, यसका लागि सदस्य राष्ट्रहरूको दृढ प्रतिबद्धता चाहिन्छ।

इकोसकको ८० औँ वार्षिकोत्सवले नेपाललाई सम्झाउँछ – बहुपक्षीयता नै दिगो शान्ति र समृद्धिको आधार हो। नेपालको भूमिकाले यसलाई थप मजबुत बनाउने अपेक्षा छ। यो केवल उत्सव होइन, यो कार्यको आह्वान हो।