एक शासकको अन्त्यले विश्व राजनीति तरंगित, अब नेतृत्वमा को?

ग्रेगोरियन पात्रोअनुसार २०२६ को तेस्रो महिनाको पहिलो बिहान इरानका सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले एक दु:खद् तर विश्वलाई झकझकाउने खबर पुष्टि गर्दै भने- देशका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीको मृत्यु भएको छ। यो घटना फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा गरेको हवाई आक्रमणको परिणाम थियो। उक्त हवाई आक्रमण राजधानी तेहरानमा रहेको खामेनीको कार्यालय र निवास लक्षित थियो।

इरानी नेताको मृत्युसँगै त्यहाँको सरकारले ४० दिन राष्ट्रिय शोक र सात दिनको सार्वजनिक बिदा घोषणा गरेको जानकारी सरकारी टेलिभिजनले दिएको छ। यो घटनाले पश्चिम एसियाको राजनीतिक परिदृश्य पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्ने सम्भावना बोकेको छ। किनकि खामेनी १९८९ देखि इरानको सर्वोच्च नेतृत्वमा थिए र उनको नेतृत्वमा इरानले क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

खामेनी १९३९ अप्रिल १९ मा मसहदमा जन्मिएका नेता हुन। धार्मिक परिवारका उनी इस्लामिक अध्ययनमा प्रेरित थिए। युवावस्थामा उनी आयातोल्लाह रुहोल्लाह खामेनीका अनुयायी बने र १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिमा सक्रिय सहभागी भए। क्रान्तिपछि उनी इरानका राष्ट्रपति (१९८१-१९८९) बने र खfमेनीको मृत्युपछि सर्वोच्च नेता चुनिए।

उनको नेतृत्वकालमा इरानले आणविक कार्यक्रमलाई तीव्रता दियो, जसले अमेरिका र इजरायलसँग तनाव बढायो। खामेनी अमेरिका र पश्चिमा मुलुकहरूलाई (महान् सैतान) भनेर सम्बोधन गर्थे। त्यहीअनुरुप उनले इरानको विदेश नीतिलाई थप कडा बनाए। उनको समयमा इरानले लेबनानको हिजबुल्लाह, यमनको हुती विद्रोही र गाजाको हमास जस्ता समूहहरूलाई समर्थन दिने काम भएको थियो।

जसले पश्चिम एसियाली मुलुकमा इरानको प्रभाव बढायो तर अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध पनि निम्त्यायो। आन्तरिक रूपमा खामेनीको शासन कडा थियो। उनी सिया इस्लामका कट्टरपन्थी थिए। उनले विरोधीहरूलाई दमन गर्ने नीति अपनाएका थिए। २००९ को हरियो आन्दोलन र २०२२ को महिला अधिकार आन्दोलन (महसा अमिनीको मृत्युबाट सुरु भएको) मा हजारौँ प्रदर्शनकारीहरूलाई गिरफ्तार गरियो भने कैयौँ मारिएका थिए।

उनको नेतृत्वमा इरानको अर्थव्यवस्था अमेरिकी प्रतिबन्धबाट प्रभावित भयो, तर तेल निर्यात र क्षेत्रीय सैन्य शक्तिबाट टिकिरह्यो। खामेनी ८६ वर्षका थिए र स्वास्थ्य समस्या (प्रोस्टेट क्यान्सर) का कारण कमजोर थिए, तर उनले सत्ता छोड्ने कुनै संकेत दिएका थिएनन्।

उनकाे मृत्युकाे पुष्टिसँगै इरानको इस्लामिक गणतन्त्रको स्थिरतामा प्रश्नचिह्न लगाएको छ। त्यहाँ अबको राजनीतिक घटनाक्रमबारे स्पष्ट तस्बिर अझै आइसकेको छैन।

घटनापछि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया

फेब्रुअरी २८ को बिहान तेहरानमा ठूलो विस्फोट सुनियो। अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा गरेको यो आक्रमण इरानको सैन्य आधार, आणविक सुविधा र नेतृत्वमा लक्षित थियो। इरानी सञ्चारमाध्यमका अनुसार खामेनीको कार्यालयमा सीधा आक्रमणको भयो, जसमा उनीसँगै उनकी छोरी, ज्वाइँ, बुहारी र नाति पनि मारिएका छन्।

आक्रमणलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ‘इरानी जनतालाई सत्ता आफ्नो हातमा लिन आह्वान’ गर्ने अवसर भनेका छन्। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, ‘खामेनी इतिहासका सबैभन्दा दुष्ट व्यक्तिहरूमध्ये एक हुन् जो मरिसकेका छन्।’ इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूले पनि यो आक्रमणको उद्देश्य ‘इरानको नेतृत्व परिवर्तन’ रहेको बताएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड्स कोर (आईआरजीसी) ले प्रतिशोधको चेतावनी दिएको छ। आईआरजीसीका कमान्डरहरूले इतिहासकै सबैभन्दा विनाशकारी आक्रमण गर्ने बाचा गरेका छन्। तर आक्रमण जारी रहेकाले इरानी जनता घरभित्रै छन्। यद्यपि केही स्थानमा उत्सव मनाइएको रिपोर्ट छ। अमेरिकी सञ्चारमाध्यमले तेहरानमा प्रदर्शनकारीहरूले ‘तानाशाहको मृत्यु’ भनेर खुसी मनाएको उल्लेख गरेका छन्। जसले खामेनीको शासनप्रति आन्तरिक असन्तुष्टि देखाउँछ।

यो घटनाको पृष्ठभूमि लामो छ। गत जुनमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेका थिए, तर ट्रम्पले खामेनीको हत्या रोकेका थिए। यसपटक साउदी अरेबिया र अन्य अरब राष्ट्रहरूको दबाबमा ट्रम्पले सहमति दिएका थिए।

आक्रमणमा खामेनीको कार्यालय पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको स्याटेलाइट तस्बिरहरूबाट पुष्टि भएको सञ्चारमाध्यमहरुले उल्लेख गरेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया मिश्रित छ। रुस र चीनले आक्रमणलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन भनेका छन्। युरोपेली युनियनले संयम अपनाउन आग्रह गरेको छ। ट्रम्पले भने मध्यपूर्व अर्थात् पश्चिम एसियामा शान्तिका लागि यो आवश्यक रहेको बताएका छन्।

यो विषय ट्रेन्डिङ छ, जहाँ खामेनीडेड ह्यासट्यागले लाखौँ पोस्ट पाएका छन्। केही पोस्टहरूमा इरानीहरूले खुसी व्यक्त गरेका छन्। आईआरजीसी समर्थकहरूले प्रतिशोधको कुरा गरेका छन्।

उत्तराधिकारी र इरानको भविष्य

खामेनीको मृत्युपछि इरानको नेतृत्व कसले सम्हाल्छ भन्ने मुख्य प्रश्न छ। इरानको संविधानअनुसार एसेम्ब्ली अफ एक्स्पर्ट्स (८८ सदस्यीय सभा) ले नयाँ सर्वोच्च नेता चुन्छ। यो प्रक्रिया महिनौँ लाग्न सक्छ र खामेनीले स्पष्ट उत्तराधिकारी तोकेका छैनन्।

पहिले उनले तीन जनाको सूची बनाएको रिपोर्ट थियो, तर यो गोप्य छ। सम्भावित दाबेदारमा उनका छोरा मोज्तबा खामेनी (५६ वर्ष) छन्, जो आईआरजीसीसँग निकट छन्। तर सिया परम्परामा बुवाबाट छोरालाई सत्ता हस्तान्तरण रुचाइँदैन र उनी उच्च स्तरका धर्मगुरु होइनन्।

अर्का उम्मेदवार अलिरेजा अराफी (६७ वर्ष) हुन्, जो एसेम्ब्लीका उपाध्यक्ष र धार्मिक शिक्षणका प्रमुख छन्। उनी राजनीतिक रूपमा कम प्रभावशाली छन्। मोहम्मद मेहदी मिर्बाघेरी कडा धारका क्लेरिक हुन्, जो पश्चिमविरोधी छन्। रुहोल्लाह खोमेनीका नाति हसन खोमेनी मध्यम धारका छन्, तर सुरक्षा निकायसँग कम सम्बन्ध।

हासेम होसेनी बुसेहरी पनि सम्भावित छन्, तर उनी त्यति अनुभवी मानिँदैनन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ‘केही राम्रा उम्मेदवार छन्’ भनेका छन्, तर नाम खुलाएका छैनन्। यसैले अहिल्यै इरानको भावी सर्वोच्न नेता को हुन्छ भन्न सक्ने अवस्था  छैन। यो समयमा आईआरजीसीको प्रभाव बढ्न सक्छ, जसले सैन्य शासनको सम्भावना बढाउँछ।

इरानको आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय संघर्ष  (इजरायलसँग) र आन्तरिक विद्रोहले अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। अर्थव्यवस्था प्रतिबन्धहरूबाट प्रभावित छ र यो घटनाले थप संकट ल्याउन सक्छ। केही विश्लेषकहरूले यो इरानी जनताका लागि स्वतन्त्रताको अवसर भनेका छन्।

पोस्टहरूमा पनि ‘इरानले युद्ध जितेको’ दाबीहरू छन् तर वास्तविकता भिन्न छ। यो घटनाले विश्वलाई प्रभावित गर्न सक्छ। तेल मूल्य बढ्न सक्छ र मध्यपूर्वमा नयाँ युद्धको जोखिम छ। इरानले इजरायल वा अमेरिकी आधारमा जवाफी आक्रमण गरेमा स्थिति जटिल हुन सक्छ। तर ट्रम्प र नेतन्याहूको यो कदमले इरानको कमजोर नेतृत्वलाई लक्षित गरेको देखिन्छ, जसले क्षेत्रीय शान्तिका लागि सकारात्मक हुन सक्छ।

खामेनीको मृत्युले इरानको इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ, जसको परिणाम समयले बताउनेछ। यो घटनाले कडा धारका शासनको अन्त्य र लोकतान्त्रिक परिवर्तनको सम्भावना बोकेको छ, तर चुनौतीहरू पनि बग्रेल्ती छन्।