उत्तराधिकारी नतोकी अन्त्य भयो खामेनीको युग

सन् १९८९ मा वरिष्ठ धर्मगुरुहरूले आयतोल्लाह रुहोल्लाह खामेनीको उत्तराधिकारीका रूपमा इरानको सर्वोच्च नेताका लागि अली खामेनीलाई मनोनयन गर्दा उनले आफू यसका लागि अयोग्य भएको अडान राखेका थिए।

अमेरिका र इजरायलको शनिबार संयुक्त हवाई आक्रमणमा ८६ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएका खामेनीले त्यसबेला एसेम्बली अफ एक्सपर्ट्सका धर्मगुरुहरूलाई भनेका थिए- उनको नाम विचार गरिँदै छ भने इस्लामिक समाजका लागि वास्तवमै रुनुपर्ने अवस्था छ।

यद्यपि खामेनी इरानको आधुनिक इतिहासमा सबैभन्दा लामो समय शासन गर्ने नेताहरूमध्ये एक बने। उनको सुरुवाती नम्रता पछि सत्ता छोड्न नचाहने ढिपी र त्यसलाई टिकाउन कट्टरपन्थीहरूमाथिको निर्भरतामा बदलियो।

उनको ३७ वर्षे शासनकालको एक मुख्य विशेषता अमेरिका र इजरायलप्रतिको शत्रुतापूर्ण वैदेशिक नीति रह्यो। यो शत्रुता यति तीव्र थियो कि एक सुधारवादी राजनीतिज्ञले यसलाई शासनको मूल पहिचान भनेर वर्णन गरेका थिए।

शत्रुप्रतिको उनको दृष्टिकोण सन् १९८० को दशकमा इराक (जसलाई पश्चिमा र खाडी मुलुकको समर्थन थियो) र इरानबीचको युद्धको समयमा बनेको थियो, जतिबेला उनी आफैँ सैन्य पोसाकमा अग्रपंक्तिमा देखिएका थिए। तेहरानको सत्ता सम्हालेपछि उनले क्षेत्रीय प्रतिनिधि समूहहरूलाई संरक्षण दिए, लडाकु समूहहरूलाई बलियो बनाए र विदेशी हस्तक्षेप रोक्ने प्रयासमा क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्काउने काम गरे। उनले लेबनानी, सिरियाली, प्यालेस्टिनी, इराकी र येमेनी मिलिसियालाई आर्थिक र सैन्य सहयोग गरेको कुरा सार्वजनिक रूपमै गर्वका साथ स्वीकार गर्थे।

खामेनीले आफ्ना कट्टरपन्थी नीतिहरू अगाडि बढाउँदै गर्दा इरानको आणविक कार्यक्रम र ब्यालिस्टिक मिसाइल विकासलाई लिएर अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता बढ्यो। खामेनीले आफ्नै शब्दमा वीरतापूर्ण लचकता देखाउँदै सन् २०१५ मा प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूसँग आणविक सम्झौता गर्न सहमति जनाए, जहाँ उनले प्रतिबन्ध हटाउने बदलामा आफ्नो शान्तिपूर्ण आणविक कार्यक्रम लगभग पूर्ण रूपमा बन्द गर्न स्वीकार गरे।

सन् २०१८ मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानले सम्झौता पालना गर्दागर्दै पनि तेहरानले आतंकवादलाई सहयोग गरेको आरोप लगाउँदै हात झिकेपछि खामेनीको अमेरिका विश्वासयोग्य छैन भन्ने पुरानो धारणा थप बलियो बन्यो। ‘अमेरिकाको समस्या आणविक कार्यक्रम वा मिसाइल होइन, उनले त्यसबेला भनेका थिए’, ‘बरु उनीहरू हाम्रो शक्तिको आधारलाई कमजोर बनाउन चाहन्छन्।’

त्यसपछि लागेका नयाँ अमेरिकी प्रतिबन्धले इरानलाई अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणाली र डलरबाट वञ्चित गरिदिए, जसको भारी असर इरानी जनताको जीवनमा पर्‍यो।

खामेनीले देशको आर्थिक असफलताको दोष प्रायः हरेक चार वर्षमा निर्वाचित हुने राष्ट्रपतिहरूलाई दिने गर्थे। सबै मुख्य नीतिहरूमा अन्तिम निर्णयकर्ता उनी आफैँ भए पनि उनी आत्मनिर्भरतामा जोड दिनुपर्ने तर्क गर्थे। उनका एक आफन्तले भने, ‘विदेशी प्रभावको डरले गर्दा उनी सधैँ देशमा विदेशी लगानी भित्र्याउने विरुद्धमा थिए।’

अर्का एक आफन्तका अनुसार खामेनीले भनेका थिए, ‘म इरान अर्को मलेसिया बनोस् भन्ने चाहन्नँ। म त यस्तो मोडल चाहन्छु जहाँ एकजना इरानी पनि भोकै नपरोस्।’

न्यून आर्थिक वृद्धि र उच्च मुद्रास्फितिका साथै राजनीतिक र सामाजिक दमनले असन्तोषलाई बढावा दियो र धेरैलाई गरिबीको रेखामुनि धकेल्यो। उनको मृत्युको समयमा ९० करोड जनसंख्या भएको इरानको कम्तीमा एकतिहाई हिस्सा गरिबीमा बाँचिरहेको सरकारी अधिकारीहरूले स्वीकार गरेका थिए।

उनको शासनले राज्य र जनताबीच ठूलो खाडल सिर्जना गर्‍यो। उनी बिस्तारै एक यस्तो पुरातनवादी शासनको प्रतीक बने, जो वास्तविकताभन्दा टाढा, जिद्दी र अर्थपूर्ण परिवर्तनको विरोधी देखिन्थ्यो। फलस्वरूप विरोध प्रदर्शनहरू बारम्बार र थप हिंसात्मक हुँदै गए, जहाँ खामेनी आफैँ मुख्य निसानामा परे।

सन् २००९, २०१७, २०१९, २०२२ र २०२६ का शासनविरोधी प्रदर्शनहरूमा हजारौँले ज्यान गुमाए र खामेनीको मृत्यु होस् भन्ने नाराहरू लागे। हरेक आन्दोलनले उनको शासनको वैधानिकतालाई थप कमजोर बनाउँदै लग्यो।

सन् २०२६ को सुरुमा सुरक्षा बलले हजारौँ प्रदर्शनकारीको हत्या गरेको सबैभन्दा घातक दमनलाई जायज ठहर्‍याउन उनले देशको इतिहास स्मरण गर्दै भनेका थिए- शासनको अस्तित्व जोगाउन लाखौँ कुलीन पुरुषहरूले ज्यान दिएका छन्।

सन् २०२० को दशकको सुरुदेखि नै खामेनीको नेतृत्वमा आफूलाई मध्यपूर्वको महत्त्वपूर्ण शक्ति ठान्ने इरानले अमेरिकासँगको बढ्दो तनावका कारण आफ्नो क्षेत्रीय प्रभाव बिस्तारै गुमाउँदै गइरहेको थियो।

७ अक्टोबर २०२३ मा हमासले इजरायलमाथि गरेको आक्रमणपछि सुरु भएको क्षेत्रीय द्वन्द्वमा इजरायलले गाजामा मात्र होइन, इरान र उसका सहयोगीमाथि पनि प्रहार गर्‍यो। यस क्रममा खामेनीले छोरासरह मान्ने लेबनानी हिजबुल्लाहका नेता हसन नसरल्लाहजस्ता पात्रहरूको हत्या भयो।

तैपनि खामेनीले पश्चिमा र इजरायलप्रतिको आफ्नो मूल शत्रुतापूर्ण नीति परिवर्तन गर्न अस्वीकार गरे। सन् १९८० को दशकमा इराकसँग लड्न अरूसँग मिसाइल माग्ने देशले अहिले आफ्नै लामो दूरीका मिसाइल उत्पादन गर्‍यो। ती मिसाइल २०२५ मा इजरायलले इरानमाथि गरेको आक्रमणको जवाफ दिन र उनको मृत्युपछि इजरायल तथा अमेरिकी सैन्य अखडामा गरिएका प्रतिशोधात्मक आक्रमणमा प्रयोग गरिए।

इस्लामिक गणतन्त्रको अस्तित्व बचाउनु उनको सर्वोच्च प्राथमिकता थियो। आफ्ना पूर्ववर्तीभन्दा भिन्न कदम चाल्दै उनले इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सलाई सैन्य, राजनीतिक र आर्थिक रूपमा देशको सबैभन्दा शक्तिशाली संस्था बनाए। यसले इरानी समाजका परम्परागत आधारस्तम्भहरू जस्तै- धर्मगुरु र व्यापारी वर्गलाई कमजोर बनायो, जसले १९७९ मा खामेनीलाई शाहमाथि विजय दिलाउन मद्दत गरेका थिए।

उनको मृत्यु हुँदा साथमा उनका मुख्य बफादार शक्ति ‘गार्ड्स’ मात्र थियो। धेरै सामाजिक र राजनीतिक समूह उनीबाट टाढिइसकेका थिए र देशको अर्बौँ डलर उनका खास नीतिहरूमा खर्च भए पनि अर्थतन्त्र ध्वस्त भएको थियो।

एक पश्चिमा कूटनीतिज्ञका अनुसार खामेनीले लगानीको सट्टा व्यापारमा आधारित राजनीतिक प्रणाली चलाए। ‘उनीहरूले देशको सम्पत्ति व्यापार गरेर सिध्याए’, ती कूटनीतिज्ञले भने।

अली खामेनीको जन्म १९ अप्रिल १९३९ मा उत्तर-पूर्वी इरानको मसहादमा भएको थियो। उनी एक सम्मानित तर गरिब धार्मिक परिवारमा हुर्किएका थिए। उनले आफ्नो बाल्यकालको बारेमा भनेका छन्- म एउटा कोठा र ओसिलो बेसमेन्टमा साधारण जीवन बिताउँथेँ र कतिपय रात खाना बिना नै बिताउनुपर्थ्यो।

१९ वर्षको उमेरमा उनी कोमको मदरसामा भर्ना भए र खामेनी लगायतका वरिष्ठ धर्मगुरुहरूसँग अध्ययन गरे। २५ वर्षको उमेरमा मसहाद फर्किएपछि उनले राजनीतिक इस्लामलाई जायज ठहर्‍याउन कुरानको व्याख्या गर्दै सभा गर्न थाले। शाहविरोधी र खामेनी समर्थक भाषणका कारण उनले कम्तीमा नौपटक जेलजीवन र दुर्गम क्षेत्रमा निर्वासन भोग्नुपर्‍यो। त्यहाँ उनले चन्दा संकलन गरेर गरिब र प्राकृतिक विपत्तिका पीडितहरूलाई सहयोग गर्ने गर्थे।

खामेनी बिस्तारै एक आधुनिक विचारधारा भएको धर्मगुरुका रूपमा चिनिन थाले। उनले संगीत र आधुनिक फारसी कवितामा रुचि राखेर, फक्सवागन गाडी चलाएर र पाइप पिएर पुराना सामाजिक बन्देज तोडेका थिए।

उनका अर्का एक आफन्तका अनुसार मृत्यु हुनुभन्दा अघिसम्म पनि उनको कला र संस्कृतिमा गहिरो रुचि थियो। उनी विदेशी र इरानी उपन्यास, ऐतिहासिक कृतिहरू पढ्थे र अन्तर्राष्ट्रिय फिल्महरू हेर्थे। उनको बौद्धिकताको सम्मान उनका विरोधीहरूले पनि गर्थे, जसले उनलाई संस्कारी, जानकार र अध्ययनशील मान्थे। यद्यपि आलोचकहरू उनले अन्य इरानीहरूलाई आफ्नै सांस्कृतिक छनोट गर्न नदिएकोमा उनको अनुदारवादी प्रवृत्तिको आलोचना गर्थे।

‘क्रान्तिअघि खामेनी मसहादमा धार्मिक बौद्धिकतातर्फ झुकाव भएको क्रान्तिकारीका रूपमा चिनिन्थे’, पूर्वउपराष्ट्रपति मोहम्मद अली अब्ताहीले भने, ‘तर क्रान्तिपछि उनी बढी रूढिवादी र परम्परागत शक्तिहरूको पक्षमा उभिए र उदारवादी व्यक्तित्वहरूबाट टाढिए।’

कतिपयले उनलाई आफ्ना पूर्ववर्ती खामेनीभन्दा पनि राजनीतिक रूपमा बढी अनुदार देखे। तेहरानका एक पश्चिमा कूटनीतिज्ञका अनुसार खोमेनीले १९८० को दशकको युद्ध अन्त्य गर्न युद्धविराम गर्दा विषको प्याला पिउनुपरेको स्वीकार गरेका थिए। खामेनीको नेतृत्वमा स्पष्ट विजय बाहेक अन्य कुनै लक्ष्यको प्रमाण देखिएन।

खामेनीले प्रारम्भिक विवाह, ठूला परिवार र महिलाका लागि अनिवार्य हिजाबको वकालत गर्दै इस्लामिक जीवनशैलीलाई पश्रय दिए। तर सन् २०२२ को महिला, जीवन, स्वतन्त्रता आन्दोलनको दबाबपछि उनले राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानलाई सडकमा अनिवार्य हिजाब लागू नगर्ने अडानबाट रोकेनन्।

सन् १९७९ को क्रान्तिभन्दा केही समयअघि तेहरान जाँदा उनी अकबर हसेमी रफसन्जानी जस्ता अन्य प्रभावशाली धर्मगुरुहरूको छायामा परेका थिए। तर एक कुशल वक्ता र चतुर राजनीतिज्ञका रूपमा खामेनीले विश्वास जिते, जसले उनलाई सूर्यजस्तै प्रकाश छर्ने अद्वितीय व्यक्तित्व भनेर वर्णन गरेका थिए।

उपरक्षामन्त्री, रिभोलुसनरी गार्ड्सको कार्यवाहक प्रमुख र सांसदको रूपमा काम गरेपछि उनी सन् १९८१ मा राष्ट्रपति निर्वाचित भए। त्यति बेला विपक्षी मुजाहिद्दिन-ए खाल्कले गरेको हत्या प्रयासबाट बाँचेको केही महिनापछि उनी राष्ट्रपति भएका थिए।

सर्वोच्च नेताका रूपमा उनको पहिलो ठूलो परीक्षा सन् १९९७ मा भयो। त्यति बेला सुधारवादी धर्मगुरु मोहम्मद खातमीले राजनीतिक सुधार र वैदेशिक सम्बन्ध सुधारको बाचा गर्दै राष्ट्रपति चुनाव जिते। खातमी र खामेनीबीचको तनावले शासनभित्रै तीव्र अन्तरद्वन्द्व निम्त्यायो। अन्ततः कट्टरपन्थीहरूको जित भयो र सुधारवादीमाथि दमन गरियो।

त्यसपछि कट्टरपन्थीहरूले महमुद अहमदिनेजादलाई समर्थन गरे तर अहमदिनेजादले सर्वोच्च नेताकै अधिकारमाथि चुनौती दिन थालेपछि खामेनीका लागि त्यो प्रत्युत्पादक बन्यो। त्यसपछि हसन रुहानी आए। उनले आणविक सम्झौता र अमेरिकासँगको सम्बन्ध सुधारको प्रयास गरे। यसबाट इरानी संभ्रान्त वर्गभित्रको प्रतिद्वन्द्विता थप गहिरो बनायो।

खामेनीको सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा हेरिएका कट्टरपन्थी राष्ट्रपति इब्राहिम रायसीको सन् २०२४ मा हेलिकप्टर दुर्घटनामा मृत्यु भयो। सुधारवादी पेजेस्कियान खामेनीको मातहतमा सेवा गर्ने अन्तिम राष्ट्रपति बने।

खामेनीले आफ्नो उत्तराधिकारीका बारेमा कहिल्यै सार्वजनिक रूपमा बोलेनन् र कुनै स्पष्ट उत्तराधिकारी पनि तयार गरेनन्। बरु उनको शासनले विपक्षीहरूलाई किनारा लगाउने काम मात्र गर्‍यो। उनले भरोसा गरेका रिभोलुसनरी गार्ड्सले उनको विरासत बचाउन खोज्छन् वा अर्कै बाटो रोज्छन् भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन।

खामेनीका परिवारमा उनकी पत्नी, चार धर्मगुरु छोरा, एक छोरी र कम्तीमा एक दर्जन नातिनातिना छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा